Поиск
Меню

Чиң қолбасшылары Абылайдан 15 күн ішінде Әмірсананы ұстап беруді талап етті

Автор:
30
Материалға сурет: Чиң қолбасшылары Абылайдан 15 күн ішінде Әмірсананы ұстап беруді талап етті

Іле халық баспасынан 2009 жылы жарық көрген, Қаһарман Мұқашұлы мен Кәкеш Қайыржанұлы аударған «Чиң әулеті сарай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер» атты кітап негізінде желілес беріліп келе жатқан мақаламызды жалғастырамыз. Бұл жолы Чянлұңның 21-жылы 9-айдың 4-күніне, яғни 1756 жылғы 27 қыркүйекке қатысты тағы бір сарай жазбасын қарастырамыз. Дардаңаның мәлімдемесіне құрылған бұл құжат Ярла мен Нұрадағы қазақ-чиң қақтығыстарын, Әмірсана мен Қожабергеннің әрекетін ғана емес, тұтқынға түскен Шұлық пен Аралбай арқылы Абылай ханға қойылған жаңа саяси талапты да ашып көрсетеді.

Чянлұңның 21-жылы 9-айдың 4-күні
(1756 жылы 27 қыркүйек)

Батысты орнықтырушы генерал Дардаңа былай деп мәлімдейді: біз бір мыңдықпен келе жатып Ярла деген жерде жаудың екі мың шақты адамымен кездестік. Әскерлеріміз жауға қарсы ерлікпен шайқасып, олардың 570 неше адамын жер жастандырды, 11 адамын қолға түсірді, ал оқ дарып жарақаттанғандары тіпті көп. Оларды қуалап Нұра деген жерге келгенде тағы да жаудың екі мың шақты адамымен кезігіп, олармен аянбай айқасты да қарақшының 340 неше адамын өлтірді, бүлікші Әмірсананың жайсаңы Жананбу сияқты 10 адамын қолға түсірді. Қатаң тергеу барысында бұлардың Әмірсана мен Хожрбургын бастаған топ екенін, үлкен қосынның тегеурініне төтеп бере алмасын білген Әмірсана біздің адамдарымыз танымасын деп үстіндегі киімін ауыстырып қашып кеткенін білдік. Қолға түскен Шұлық деген қазақтың айтуынша, ағайынды екеуіне Абылай қатты сенеді екен. Олар Әмірсананы ұстап беруге Абылайды иландыра аламыз деді. Бұрынырақта тұтқынымыз болған Шорман деген қазақ та: ағайынды Шұлық, Аралбай дегендер Абылайдың өте сенімді адамы деген еді. Сондықтан біз Аралбайды Алайжайда алып қашып, Шұлыққа 12-шілде аттанып, 15 күн ішінде Әмірсананы ұстап беруді Абылайға ауызекі айт деп бұйырдық. Хабардар болыңыздар. 

(520-бума, 8-9-беттер)

Ярладағы алғашқы қақтығыс

Дардаңаның мәлімдемесі нақты әскери оқиғадан басталады. Оның айтуынша, бір мыңдық Чиң жасағы Ярла деген жерде келе жатып, шамамен екі мың адамдық қарсы күшке кездескен. Ұрыстың нәтижесін Чиң қолбасшысы өз пайдасына шешілген үлкен жеңіс ретінде баяндайды: 570-тен астам адамның өлтірілгенін, 11 адамның қолға түскенін, жараланғандардың одан да көп болғанын мәлімдейді.

Бұл сандарды пайдаланғанда деректің табиғатын ұмытпаған жөн. Біз оқиғаның нәтижесін шайқасқа қатысқан тараптардың бірінің, нақтырақ айтқанда Чиң генералының сарайға жолдаған әскери есебінен көріп отырмыз. Сондықтан «570 адам өлді» деген санды қарсы тараптың дерегімен расталған бейтарап статистика ретінде емес, Чиң қолбасшылығының ресми есебі ретінде берген дұрыс.

Сонымен бірге бұл оқиғаның өзі кейінгі Чиң ресми жинақтарында да қайталанады. Сондықтан Ярладағы шайқастың болғанына күмәндануға негіз аз. Маңыздысы – 1756 жылдың күзіне қарай бұған дейін дипломатиялық хаттар мен ескертулер деңгейінде жүрген қазақ–чиң қайшылығы нақты майдандық қақтығысқа айналған.

Нұрадағы екінші шайқас

Дардаңа Ярладағы шайқастан кейін қарсы жақты Нұраға дейін қуғанын жазады. Онда тағы екі мыңдай адаммен шайқасып, 340-тан астамын өлтіріп, Әмірсананың жайсаңы Жананбу бастаған он адамды тұтқынға алғанын мәлімдейді.

Ярла мен Нұраның қатар аталуы бұл оқиғаның бір реттік шекаралық соқтығыс емес, бірінің артынан бірі жалғасқан әскери қимыл болғанын көрсетеді. Бұдан бес күн бұрынғы сарай жазбасында Хадаха қазақ жасағымен екі рет қақтығысып, жеңіске жеткенін хабарлаған еді. Енді Дардаңаның мәлімдемесі батыс бағыттағы әскердің де қазақтар және Әмірсанаға ерген топтармен шайқасқанын көрсетіп отыр.

Осылайша екі бағытта қозғалған Чиң әскерлері Әмірсананы іздеу барысында қазақ даласының шығыс шетіне тереңдей кіріп, қазақ жасақтарымен бірнеше рет соғысқан.

Қожабергеннің аты неге маңызды?

Тұтқындарды тергеу барысында бұл жасақтың Әмірсана мен Хожрбургын бастаған топ екені анықталғаны айтылады. Кітаптағы «Хожрбургын» есімі қазақ тарихнамасында Қожаберген батырмен сәйкестендіріліп жүр. Қытай-мәнжу құжаттарын зерттеген еңбектерде де 1756 жылы Әмірсанаға қолдау көрсетіп, Чиң әскеріне қарсы соғысқан Қожаберген туралы деректер бар.

Бұл жерде Қожабергеннің есімі жай қосалқы кейіпкер ретінде аталмайды. Ол Әмірсанамен бірге нақты әскери топты бастап жүрген тұлға ретінде көрінеді. Кейінгі Чиң ресми жинақтарында Абылайдың Қожаберген бастаған төрт мың атты әскерді екі топқа бөліп, Әмірсанамен бірге Нұра бағытына жібергені, ал Абылайдың өзі мыңнан астам қолмен басқа бағытта жүргені жазылады.

Мұның өзі 1756 жылғы қарсылықтың бір орталықтан ғана тұрмағанын аңғартады. Абылай, Қожаберген және Әмірсана бір мезгілде әр бағытта әрекет еткен. Яғни сөз Әмірсананы жеке адамның паналауы туралы ғана емес, белгілі бір кезеңде оны қорғауға бағытталған әскери-саяси әрекет туралы болып отыр.

Әмірсана киім ауыстырып қашқан

Жазбадағы қызықты детальдардың бірі – Әмірсананың танылмас үшін үстіндегі киімін ауыстырып қашуы.

Бұл жайт та кейінгі Чиң ресми деректерінде қайталанады. Демек, Нұрадағы шайқастан кейін Әмірсана Чиң қолына түсуге өте жақын қалған. Оның киім ауыстыруы – жай көркем деталь емес, сол кездегі жағдайының қаншалықты қатерлі болғанын көрсететін белгі.

Бірақ осы тұста Чиң әскери басшылығының басты мақсатын да есте ұстау керек. Қазақ жасақтарын талқандау – негізгі мақсат емес. Негізгі нысана – Әмірсана. Сондықтан оны тағы да қолға түсіре алмау әскери жеңістердің өзін толық нәтиже ретінде көрсетуге мүмкіндік бермеді.

Кейінгі ресми Чиң тарихында Дардаңа мен Хадаханың дәл Әмірсананы дер кезінде ұстай алмағаны үшін император қаһарына ұшырағаны жазылады. Яғни сарай үшін жүздеген адамның өлтірілгені туралы жеңіс рапортынан гөрі, негізгі қашқынды қолға түсіру әлдеқайда маңызды болған.

Шұлықтың жауабы: Абылай сарайының ішкі ортасына шығатын жол

Осы жазбаның қазақ тарихы үшін ең құнды тұстарының бірі – қолға түскен Шұлық есімді қазақтың жауабы.

Ол өзінің ағайынды екі адамның Абылайдың аса сенімді кісілері екенін айтып, солар арқылы ханды Әмірсананы ұстап беруге көндіруге болатынын жеткізеді. Бұған дейін қолға түскен Шорман да Шұлық пен Аралбайды Абылайдың «өте сенімді адамдары» деп сипаттаған. Бұл деректің маңызы зор.

Чиң қолбасшылары үшін Шұлық пен Аралбай енді жай тұтқын емес, Абылай ханға тікелей сөз өткізе алатын адамдар ретінде бағаланды. Сондықтан оларды өлтіру немесе қамауда ұстаудың орнына саяси байланыс құралы ретінде пайдалануға шешім қабылданған.

Бұл тәсілді осы кезеңдегі Чиң саясатының жалпы бағытымен салыстырсақ, заңды жалғастық байқалады. Чянлұң сарайы бұған дейін де қолға түскен қазақтарды босатып, сыйлық беріп қайтарған, қазақ елшілігінің Бейжіңге баруына жағдай жасаған, Абылайға бірнеше рет арнайы жасауыл аттандырған. Яғни әскери қысымның жанында дипломатиялық және тұлғалық байланыстар үнемі қатар жүрген.

Неге дәл Абылайға он бес күн мерзім берілді?

Құжаттың ең өткір жері – Шұлық арқылы жеткізілетін талап. Дардаңа Шұлыққа белгілі мерзім ішінде Абылайға барып, Әмірсананы ұстап беру қажеттігін ауызша жеткізуді бұйырады. Мәтінде оған 15 күн мерзім берілген. Бұл – 1756 жылғы қазақ-чиң қатынасындағы қысымның жаңа деңгейі.

Бұған дейін Чянлұң Абылайға арнайы жарлық жолдап: Әмірсананы паналатпа, ұстап бер, әйтпесе әскер келеді деп бірнеше рет ескерткен болатын. Мамырда бір түмен әскердің қазақ жеріне қарай ішкерілеп бара жатқаны ашық айтылды. Қыркүйекте сол әскерлер қазақ жасақтарымен нақты соғысып үлгерді. Ал енді Чиң әскери қолбасшылығы Абылайға мерзім қойып отыр.

Демек, «Әмірсананы ұстап бер» деген талап енді жалпы дипломатиялық тілек емес, әскери операциямен қатар жүретін ультиматум сипатындағы шартқа жақындай түскен.

Бір күндегі екі құжат бірін-бірі қалай толықтырады?

Бұған дейін қарастырған тағы бір 1756 жылғы 27 қыркүйек жазбасында Хадаха қазақтың мыңдай қолымен шайқасқанын хабарлаған болатын. Ондағы тұтқындардың жауабында әскер бастап келген адамның Абылайдың өзі екені, ал Әмірсана мен Қожабергеннің бір бөлек мыңдықпен батыстағы Чиң әскерін іздеп кеткені айтылды.

Дардаңаның дәл осы күнгі екінші мәлімдемесі осы хабарды әскери жағынан толықтырады. Хадаха Абылай бастаған күшпен соғысса, Дардаңа Әмірсана мен Қожаберген жүрген бағыттағы жасақтармен шайқасқан.

Бұл екі құжатты қатар оқығанда оқиғаның құрылымы анықтала түседі: қазақ жасағы бір жерде шоғырланып отырмаған, бірнеше бағытта әрекет еткен. Абылайдың өзі бір топты бастап жүргенде, Қожаберген мен Әмірсана басқа бағытта Чиңнің батыс қосынына қарсы тұрған.

Кейін құрастырылған Чиңнің ресми тарихнамалық еңбектері де осы жалпы картинаны қайталайды. Онда Абылайдың мыңнан астам қолмен жүргені, Қожаберген бастаған төрт мың атты әскердің екі топқа бөлініп Әмірсанамен қозғалғаны, Дардаңаның Ярла мен Нұрада сол күштермен шайқасқаны жазылған.

«Әмірсананы ұстап береміз» деген сөз шын ниет пе?

Шұлықтың «Абылайды Әмірсананы ұстап беруге иландырамыз» деген сөзіне де сақтықпен қараған дұрыс.

Біріншіден, бұл – соғыста қолға түскен адамның тергеу кезінде берген жауабы. Тұтқынның өзінің өмірін сақтап қалу үшін қарсы жаққа тиімді сөз айтуы әбден мүмкін.

Екіншіден, дәл сол кезеңдегі өзге Чиң жазбалары Абылайдың Әмірсананы бірден ұстап беруге қарсы болғанын көрсетеді. Алдыңғы құжаттағы тұтқындар Абылайдың «басына күн туып, жан сауғалап келген адамды ұстап беру жарамайды» деген мазмұндағы пікірін жеткізген еді.

Үшіншіден, нақты әскери оқиғалардың өзі Абылайдың сол кезде Әмірсанадан толық бас тартпағанын байқатады. Қожабергеннің Әмірсанамен бірге Чиң әскеріне қарсы соғысуы да осыны қуаттайды.

Сондықтан Шұлықтың сөзі Абылайдың қабылдап қойған шешімі емес, Чиң қолбасшылары пайдаланғысы келген келіссөз мүмкіндігі** ретінде көрінеді.

Чиң әскері неге тұтқындарды қайта-қайта елші етті?

Бұл құжаттың тағы бір ерекшелігі – соғыста қолға түскен адамның дереу дипломатиялық міндетке пайдаланылуы.

XVIII ғасырдағы дала жағдайында мұның практикалық себебі түсінікті. Абылай ордасының нақты қайда отырғанын, кімнің оған еркін кіріп-шығатынын, кімнің сөзі өтетінін сырттан келген Чиң шенеунігі әрдайым біле бермейді. Ал ханның сенімді адамы атанған тұтқын – дайын байланыс арнасы. Сондықтан Чиң әскері соғыспен бірге адамдық байланыс желілерін де пайдаланған.

Бұл империяның қазақпен қатынасында күшке ғана сүйенбегенін көрсетеді. Бір қолымен соғыс жүргізсе, екінші қолымен келіссөз арнасын ашық қалдырған.

Дардаңаның жеңіс рапортының ар жағындағы сәтсіздік

Құжаттың сыртқы тілі түгел жеңіске құрылған. Ярлада 570, Нұрада 340 адам өлтірілді, тұтқындар алынды, Әмірсана қашты.

Бірақ оқиғаның нәтижесін басқа қырынан қарасақ, Чиң жорығының негізгі міндеті тағы да орындалмаған. Әмірсана ұсталған жоқ.

Кейінгі ресми Чиң деректерінде Дардаңаның Шұлық бастаған адамдардың сөзіне сеніп, әскерін тоқтатып, Абылай Әмірсананы ұстап береді деп күткені, осы аралықта Әмірсананың сытылып кеткені баяндалады. Ақырында Чянлұң бұған қатты наразы болып, Дардаңаны жазалаған.

Демек, Ярла мен Нұрадағы тактикалық жеңістер стратегиялық міндетті шеше алмады. Бұл дерек Чиң империясының сол кездегі жағдайын түсінуге мүмкіндік береді: оның әскери күші басым болғанымен, дала жағдайында нақты адамды қуып ұстап алу, қазақ ортасындағы күрделі қатынастарды бақылау оңай болған жоқ.

Қазақ жағының әрекетін тек «Әмірсананың алдауымен» түсіндіруге бола ма?

Чиң құжаттарында қазақтардың қарсы әрекеті қайта-қайта Әмірсананың «қулығы», «арандатуы» арқылы түсіндіріледі. Бұл империялық мәтіннің өз логикасына сай: көтерілістің және қарсылықтың негізгі жауапкершілігін бір «опасыздың» мойнына арту тиімді.

Алайда нақты деректерге қарасақ, мәселе бұдан күрделірек. Абылайдың өзі қол бастап жүрген. Қожаберген Әмірсанамен бірге соғысқан. Қазақ жасақтары бірнеше бағытта Чиң әскерімен шайқасқан. Чиң қолбасшылары Абылайға қайта-қайта арнайы талап жолдауға мәжбүр болған.

Сондықтан қазақтардың сол кезеңдегі әрекетін түгелдей «Әмірсананың алдауына ерді» деп түсіндіру жеткіліксіз. Бұл – Чиң сарайының саяси бағасы.

Қазақ жағында өзінің қауіпсіздік мүддесі, шығыстағы жерлер мәселесі, Жоңғария жойылғаннан кейінгі жаңа күш тепе-теңдігі және қашып келген тұлғаны бірден жауына ұстап бермеу ұстанымы қатар тұрғанын осы құжаттар жиынтығы аңғартады.

Бір жылдың ішінде жағдай қалай өзгерді?

1755 жылдың басындағы жазбалармен салыстырғанда айырмашылық өте үлкен.

Алғашында Чиң императоры қазақтардың Жоңғариядағы ұрыстардан «арзан олжа» алып кетуінен алаңдады. Кейін қазақ қолының Ілеге кіргені, Давачиды ұстап алуы мүмкін екені сөз болды. Жоңғарияның негізгі билігі құлаған соң Абылайға елшілік жіберіліп, шекараны сақтау талап етілді.

1755 жылдың соңында қазақ елшілігі мен Чиң арасындағы дипломатиялық қатынас жолға түскендей көрінді. Бірақ Әмірсана қазақ жеріне келген соң жағдай қайта өзгерді.

1756 жылдың көктемінен бастап Чиң Абылайға барған сайын қатаң талап қоя бастады. Мамырда әскери қауіп ашық айтылды. Тамызда «Әмірсана 30 мың қазақ қолымен келеді» деген қауесеттің өзі Чиң әскеріндегі тыныштықты шайқалта алатын деңгейге жетті. Қыркүйекте екі жақтың әскері бірнеше мәрте нақты соғысты.

Ал 27 қыркүйектегі осы құжаттың соңында енді Абылайға мерзім қойылып, Әмірсананы ұстап беру талап етіліп отыр. Осылайша қазақ-чиң қатынасы бір жылдың ішінде барлау мен дипломатиядан ашық әскери текетіреске дейін жеткен.

Түйін

1756 жылғы 27 қыркүйектегі Дардаңа мәлімдемесінің құндылығы – бір ғана шайқасты баяндауында емес. Бұл құжаттан Ярла мен Нұрада ірі қарулы қақтығыстың болғанын, Қожаберген мен Әмірсананың Чиң әскеріне қарсы бір бағытта әрекет еткенін, Абылайға жақын Шұлық пен Аралбай секілді адамдардың саяси келіссөз құралына айналғанын және Чиң қолбасшылығының Әмірсананы ұстап беру үшін Абылайға нақты мерзім қойғанын көреміз.

Ең маңыздысы – бұл жазба Чиң сарайының қазақ даласына қатысты стратегиясының екі қырын қатар көрсетеді. Бір жағында – мыңдық әскер, қудалау, ұрыс, тұтқын. Екінші жағында – елші, келіссөз, ханның сенімді адамдарын пайдалану және шарт қою. 

Ал осының бәрінің ортасында Абылай тұр. Ол Әмірсананы бірден ұстап бермейді, бірақ Чиңнің қуатты әскерімен де есептесуге мәжбүр. Сондықтан 1756 жылғы оқиғаларды тек «қазақтар жеңілді» немесе «Чиң жеңді» деген қарапайым қисынмен түсіндіру жеткіліксіз. Бұл – Жоңғария жойылғаннан кейін Орталық Азияда жаңа күш тепе-теңдігі қалыптасқан шақтағы Қазақ хандығының аса күрделі дипломатиялық әрі әскери таңдау кезеңі.

Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Qazaqstan tarihy порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. 8 (7172) 64 95 59 (ішкі - 1164)