Ақмоладағы алғашқы зауыттар

Қала 1830 жылы бекініс ретінде салынды, 1862 жылы қала мәртебесін алды, ал 1868 жылы Ақмола облысының құрамына енді. Алғашқы тұрғындары мал шаруашылығы өнімдерін өңдеумен, саудамен және ұсақ қолөнермен айналысты. Бірте-бірте ірі өндіріс ошақтары пайда бола бастады. 

Алғашқы өндіріс орындары

Тарихи деректер бойынша, Ақмоладағы алғашқы өндіріс орындары май ерітетін (май балқытатын) зауыттар болған. 1869 жылы қалада екі май ерітетін зауыттың құрылысы басталған. Бұл кәсіпорындар мал майын өңдеп, жергілікті тұрғындар мен саудагерлерге қажетті өнім шығарып отырған.

1880  жылдарға қарай өндіріс одан әрі дамыды. Сол кезде қалада екі май балқытатын зауыт, бір сабын қорытатын зауыт тағы бір тері илейтін (өңдейтін) зауыт жұмыс істеген. Сабын қайнататын өнеркәсіптің алғашқысы 1882 жылы ашылған. Онда алғашында небары бірнеше жұмысшы еңбек етіп, аз көлемде өнім шығарған. Кейін XIX ғасырдың 90-жылдарында қой терісін өңдейтін зауыттар пайда болды. 

Сонымен қатар, 1870 жылы қалада үш диірмен (екеуі желмен, біреуі аралас) салынған. Бұлар өз кезегінде сол кезеңде өндіріс орындарының қатарына жатқызылды.  

Кейбір деректерде мыс қорытатын зауыттың болғаны да айтылады. 

XX ғасырдың басына қарай өнеркәсіп саны біршама өсті. 1913 жылы Ақмолада 

май қайнататын,

ішек-қарын тазалайтын,

жүн жуатын,

9 кірпіш,

2 қой терісі зауыттары,

21 ұстахана,

тағы 70-тей жел диірмені жұмыс істеген. Өндірісте барлығы 208 адам еңбек еткен. Кейбір ресми архивтік жинақтарда тек ірілеу кәсіпорындар мен диірмендерде істеген жұмысшылар саны әртүрлі көрсетіледі. Мәселен, 1913 жылғы жалпы қалалық өнеркәсіптік санақ бойынша 200-ге жуық адам деп көрсетілген.

Қосшығұловтың шоколад зауыты 

Сол кезеңдегі ерекше атауға тұрарлық кәсіпорын — Баймұхамет Қосшығұловтың кондитерлік-пряник фабрикасы. Ол 1895 жылы ашылған. Фабрика мейізді, балды, қантты пряниктер, печенье, зефир, халва, шоколад кәмпиттер шығарған. Ақмола ұнынан жасалған өнімдер сапасы жоғары болғандықтан, 1915 жылы фабрика «Император Сарайының жеткізушісі» атағын алған. Бұл қаладағы ең танымал ерте фабрикалардың бірі болды. 

Қосшығұловтың шоколад фабрикасы туралы тарихшы Жамбыл Артықбаев былай деп жазады: ««Қосшығұловтардың кәмпит-тоқаш» фабрикасы – қазақ жеріндегі алғашқы дайын өнім шығаратын кәсіпорындардың бірі. Мен осы фабрикадан шыққан шоколадтарды, мұз кәмпиттерді (мәмпәси), печеньенің сан алуан түрлерін, зефирдің дәмін татқан қарияларды көрдім, оны айтасыз Қосшығұловтар фабрикасының өнімдері патша сарайының дастарханының сәнін келтірген. Қараөткелдің ортасында ат шаптырым жерге орналасқан екі қабатты, қызыл кірпіштен салынған Қосшығұловтардың фабрикасы қала жұртының, әсіресе қазақ азаматтарының мақтанышы болды. Тек қана мақтаныш емес бұл фабрика қазақ балаларын кәсіпке тәрбиелейтін, еңбекке баулыйтын, кедей азаматтарға күн көріс тауып беретін орталыққа айналды. Олар фабрикамен де шектелмеді, сол кезеңде қазақ жеріне жаңа еніп жатқан шетелдік «Зингер», «Саламандра», «Якорь» сияқты ірі компаниялармен одақтасты, олардың өндірістеріне капитал салды. 1929 жылы Совет үкіметі кәсіпорынды тартып алған соң, Құрманғали Қосшығұлов бір-екі станогын алып Жанаарқаға барып күн көрмек болды. Елге аштық енгенде қайдағы кәмпит пен тоқаш, амал жоқ, жан сақтап Тәшкентке кетті. Бір ескертетін мәселе, аласапыран заманда Қараөткелдің кәсіпкерлерінің бірнешеуі солай қарай бағыт алғаны белгілі»

Ақмоладағы алғашқы зауыттар негізінен мал шаруашылығы өнімдерін өңдеуге бағытталған шағын кәсіпорындар еді. 

1869–1880 жылдардағы май ерітетін және сабын зауыттары қаланың өнеркәсіптік дамуының бастауы болып саналады. Олар қолөнерден өнеркәсіпке көшудің алғашқы қадамдары болды. Ірі зауыттар (мысалы, соғыс кезінде көшірілген №317 зауыт, Қазақсельмаш және т.б.) тек XX ғасырдың ортасында пайда болды. 

Ақмола диірмендерінің тарихы

Ақмола (қазіргі Астана) қаласында диірмендер XIX ғасырдың басынан бастап маңызды рөл атқарды. Олар қала тұрғындары мен айналадағы ауылдарды ұнмен қамтамасыз етіп, жергілікті экономиканың негізгі бөлігі болды. Негізінен жел диірмендері (ветряные мельницы) кең таралды, кейін су және механикалық диірмендер пайда болды.

 1830–1860 жылдар аралығында яғни Ақмола бекінісі мен станицасы құрылған алғашқы жылдары диірмендер өте аз болды. 

1835 жылы округте бір ғана орыс қонысы болды: 9 ағаш үй, бір ұстахана және бір жел диірмені. 

1840 жылы Ақмолада бір диірмен тіркелген. Ол жергілікті тұрғындардың өз қажеттілігін өтеу үшін жұмыс істеген.

1870-жылдардағы өсу

Қала мәртебесін алғаннан кейін (1862) және облыс құрылғаннан кейін егіншілік дами бастады. Астық өндірісінің артуы диірмендер санының өсуіне әкелді.

1870 жылы қалада 3 диірмен салынды: екеуі желмен, біреуі атпен де, желмен де айналатын аралас типтегі диірмен. 

1871 жылы қалада 5 жел диірмені және 1 су диірмені жұмыс істеген.

Бұл кезеңде диірмендер қала тұрғындарының нанға деген сұранысын қанағаттандырумен қатар, тауарлы астық өндіруге де қызмет етті.

XIX ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басы: гүлдену кезеңі

Ақмола сол кезде «жел диірмендері қаласы» деп аталатындай болды. Қаланың шетінде, әсіресе шығыс, солтүстік және батыс жақтарында жүздеген жел диірмендері орналасты.1903 жылы қалаға келген П. Головачев былай сипаттаған:

«Қала жүздеген жел диірмендермен қоршалған, олар мейірімді ертегілік Дәулердің даланың жын-шайтандарын өздерінің ұзын қолдарымен қуып тұрған тәрізді».Диірмендер доға тәрізденіп, қазіргі Бөгенбай батыр және Ш. Уәлиханов көшелері маңында (ол кезде далалық шет аймақ) тұрған.Сонымен қатар Есіл өзенінің оң жақ жағалауында су диірмендері мен механикалық диірмендер жұмыс істеді.

 Белгілілерінің арасында:

•        Мацевич диірмені — Авдеев көшесінде (қазіргі Ш. Уәлиханов көшесі);

•        Ефремов диірмені — Больничный көшесінде (қазіргі Пушкин және Достық көшелерінің қиылысы);

•        Шестаков диірмені — Училище көшесінде (қазіргі Отырар көшесі, 41-үй; қазір сол жерде «Астана Энерго Сервис» орналасқан).

1913 жылғы статистика

Ресми деректер бойынша Ақмолада:

•        70-тей жел диірмені,

•        3 механикалық диірмен жұмыс істеген.

Диірмендер қала өнеркәсібінің маңызды бөлігі болды (май, кірпіш, тері зауыттарымен қатар).

Кейінгі тағдыры

Кеңес дәуірінде жел диірмендері біртіндеп жойылып, олардың орнын ірі ұн комбинаттары мен механикаландырылған өндірістер басты. Қазіргі Астанада тарихи жел диірмендерінің ғимараттары сақталмаған, бірақ олардың орны мен сипаттамалары өлкетанушылық әдебиетте және ескі фотосуреттерде қалған. Олар өз уақытында қаланың пейзажын ерекше етіп, жергілікті тұрғындардың күнделікті өмірінде үлкен рөл атқарды.