Бақсы мен witch-тің айырмасы қандай?

Бақсы деген кім?

Қазақ мәдениетінде «бақсы» атауы «шаман» деген халықаралық ғылыми терминнен әлдеқайда кеңірек мағынада қолданылған. Зерттеулерде қазақ бақсылық дәстүрінің синкреттік сипатта болғаны айтылады: бақсының қызметінде емшілік, магиялық рәсім, музыка, поэзия және діни-ритуалдық әрекет қатар жүрген. Бақсы ойынының негізгі музыкалық құралдарының бірі – қобыз, ал оның айтатын сарындары ерекше орын алған. Қазақ даласындағы бақсы науқастың ауруын емдеуге, түрлі қауіптен арылтуға, жоғалған нәрсені іздеуге, болашақты болжауға немесе рухтармен байланыс жасауға қабілетті деп қабылданған. Бақсының ойыны кезінде қобыз тартып, сарын айтудың да өзіндік ритуалдық мәні болған. Қазақ мәдениетінде бақсылық ислам тарағаннан кейін де бірден жоғалып кеткен жоқ. Керісінше, бұрынғы нанымдардың кейбір элементтері исламдық түсініктермен араласып, жаңа сипат алды. Қазақстанның ресми тарихи-танымдық ресурстарында да қазақтар арасында «шаман» атауынан гөрі «бақсы» атауы кең тарағаны және бақсылықтың исламнан кейін де белгілі дәрежеде сақталғаны көрсетіледі.

Ал witch деген кім?

Witch – ағылшын тіліндегі ұғым. Оның тарихи мағынасы қазақтың бақсысына қарағанда басқа әлеуметтік және діни ортада қалыптасты. Еуропаның христиандық қоғамдарында «ведьма» деп көбіне сиқыр арқылы адамдарға немесе малға зиян келтіреді, ауру жібереді, табиғатқа әсер етеді немесе шайтанмен байланыста болады деп күдік келтірілген адамды атаған. Мұнда маңызды айырмашылық бар. Бақсы қоғамға қажет адам ретінде қабылдануы мүмкін еді. Ал witch деп айыпталған адам керісінше, қоғамға қауіп төндіруші ретінде қарастырылды. Яғни бір қоғамда тылсым күш иесі емші әрі делдал болуы мүмкін болса, басқа қоғамда дәл сондай тылсым қабілет туралы күдік адамның қылмыскер ретінде сотталуына алып келуі мүмкін еді.

Неліктен Америкада «witch» адамдарды соттады?

1692 жылы Америка Құрама Штаттары әлі мемлекет ретінде өмір сүрген жоқ. Бұл Солтүстік Америкадағы ағылшын отарларының кезеңі. Салем орналасқан Массачусетс те сол кездегі ағылшын отарлық қоғамының бөлігі еді. Сол қоғамда пуритандық діни көзқарас өте ықпалды болды. 1692 жылдың басында Массачусетстегі Salem Village ауылында бірнеше жас қыздың түсініксіз мінез-құлықтары байқалды. Олар айқайлап, денелерін қисайтып, түрлі оғаш әрекеттер жасай бастаған. Жергілікті дәрігер мұны табиғаттан тыс күштердің әсері деп түсіндірген.  Содан кейін «Оларға мұны кім істеді?» деген қорқынышты сұрақ пайда болған.  Жас қыздардың айыптаулары үш әйелге бағытталды: Титуба, Сара Гуд және Сара Осборн. Осы жерден бүкіл қоғамды қамтыған үрей туған. 

Титуба неге ерекше тұлға?

Салем оқиғасындағы Титубаның тарихы ерекше. Ол Пэррис отбасында құлдықта болған Кариб теңізі аймағынан шыққан әйел еді. Тергеу кезінде ол «шайтанмен байланысы» бар екенін мойындаған. Бірақ оның мойындауы істі тоқтатпады. Керісінше, ол басқа адамдарды да айыптай бастады. Осылайша бір адамның мойындауы жаңа күдіктілердің пайда болуына жол ашты. Көп ұзамай Salem Village-тің шеңберінен шығып, көрші елді мекендерден де адамдар айыптала бастады.

Салемде қанша адам өлтірілді?

1692–1693 жылдардағы Салем соттары Солтүстік Америка тарихындағы ең әйгілі әрі ең қасіретті «ведьма аулау» оқиғасына айналды. 200-ден астам адам witchcraft жасады деп айыпталды.

Олардың ішінде:

• 19 адам дарға асылды;

• Giles Corey сотқа жауап беруден бас тартқаны үшін ауыр тастармен жаншылып өлтірілді;

• кемінде 5 адам түрмеде қайтыс болды.

Құрбандардың арасында ер адамдар да, әйелдер де болды. Демек, бұл тек «әйелдерді witch деп қудалау» оқиғасы емес, бірақ айыпталғандардың арасында әйелдер басым еді.

Салем соттарының тарихын ерекше ететін нәрсе  «спектралды дәлел», яғни түсінде немесе елесте айыпталушының рухын көрдім деген тәрізді куәліктердің қолданылуы. Мысалы, бір адам: «Мен оның рухын көрдім» деп мәлімдесе, мұндай сөз сот процесіне ықпал ете алатын. Бүгін мұндай дәлелдің қаншалықты сенімсіз екенін түсіну оңай. Бірақ XVII ғасырдағы діни дүниетанымда көзге көрінбейтін рухани әлемнің шындығына сену кең тараған еді. Бұл жағдайға сол кезеңдегі соғыс қаупі, босқындардың келуі, әлеуметтік жіктелу, діни шиеленіс және жергілікті қауым ішіндегі бұрыннан бар жанжалдар да әсер етті.

Соттың өзі қашан тоқтады?

1692 жылдың соңына қарай биліктің өз ішінде де күмән пайда болды. Кейбір дінбасылар мен беделді адамдар «рухты көрдім» деген сипаттағы дәлелдерге қарсы шықты. Губернатор Уильям Фипс арнайы сотты таратып, кейінгі соттарда мұндай дәлелдерді пайдалануға шектеу қойды. 1693 жылдың мамырына қарай түрмеде отырған айыпталушылардың барлығы кешірілді.

Кейін билік бұл соттардың қателік болғанын мойындай бастады. 1697 жылы соттарға қатысқан кейбір адамдар өз әрекеттеріне өкініш білдірді. 1702 жылы Массачусетс соттары Salem соттарын заңсыз деп таныды, ал 1711 жылы айыпталғандардың бір бөлігі ресми түрде ақталып, олардың мұрагерлеріне өтемақы төленді. Тіпті соңғы ақталмаған адамдардың бірі  Elizabeth Johnson Jr.  тек 2022 жылы ресми түрде ақталды. Яғни Салем трагедиясының құқықтық «көлеңкесі» үш ғасырдан астам уақытқа созылды.

Бақсы мен witch-тің ең басты айырмасы қандай?

Оны қарапайым түрде төмендегідей түсіндіруге болады:

 «Бақсы» мен «witch» сөздерін неге шатастырамыз?

Себебі қазіргі аудармада witch сөзін көбіне «мыстан», «сиқыршы», «ведьма», кейде тіпті «бақсы» деп те бере салады. Ал әдебиетте бұл өте маңызды айырмашылық. Мысалы, Shakespeare шығармаларындағы немесе еуропалық фольклордағы witch образын қазақтың дәстүрлі бақсысына теңеу  екі түрлі мәдени кодты бір-біріне күштеп сәйкестендіру. Қазақтың бақсысы — дәстүрлі дүниетанымның ішіндегі тұлға. Ал Салемдегі «witch» — сол қоғамның діни-құқықтық жүйесі қудалаған тұлға. Сондықтан қазақ тілінде Salem Witch Trials туралы айтқанда «Салемдегі мыстан/сиқыршылық үшін соттау», «ведьмалар соты» немесе түсіндірмелі түрде «сиқыршылық жасады деп айыпталған адамдардың соттары» деген атаулар тарихи жағынан дәлірек болуы мүмкін. Бақсы мен witch арасындағы айырмашылықтан адамзаттың тылсым дүниеге деген көзқарасының өзі көрінеді. Тылсым күштің бар екеніне сену — бір нәрсе. Сол күш иесіне қоғамның қалай қарайтыны — мүлде басқа нәрсе. Қазақ даласында бақсы кей жағдайда қауымның ауруын емдейтін, рухани әлем мен адам арасындағы делдал ретінде танылды. Салемде керісінше, «тылсым күшке ие» деген күдік адамның жауы ретінде танылуына және өліміне әкелді. Ал қазақтың бақсылық дәстүрі бізге басқа бір дүниені көрсетеді: көшпелі қоғамда табиғат, рух, ауру, музыка, емшілік және адамның ішкі дүниесі бір-бірінен қазіргі кездегідей қатаң ажыратылмаған. 

Суреттер ашық дереккөздерден алынды