Қыз бала неге шежіреге кірмейді?

Қазақ шежіресі – белгілі бір әулеттің, рудың немесе тайпаның шығу тегін, туыстық байланысын және ұрпақ жалғастығын баяндайтын дәстүрлі тарихи жады. Шежіре тек адамдардың есімін тізбектеу үшін жасалмаған. Ол адамның қай ортадан шыққанын, кіммен туыс екенін, қандай руға жататынын анықтауға көмектескен. Сондай-ақ жеті атаға дейін қыз алыспау дәстүрін сақтауда маңызды орын алған. Этнограф Халел Арғынбаевтың қазақтың туыстық қатынастарына арналған зерттеулерінде дәстүрлі қоғамдағы негізгі туыстық есеп ер адамдар жағынан жүргізілгені айтылады. Сонымен қатар ана жағынан тарайтын туыстық байланыстардың да өзіндік атаулары мен жөн-жоралғылары қалыптасқан. Яғни қазақ қоғамында екі түрлі туыстық қатынас қатар өмір сүргенімен, рулық шежіренің негізгі желісі әке жағынан өрбіген. Мысалы, бір адамның екі ұлы мен екі қызы болды делік. Дәстүрлі рулық есепте ұлдарының балалары сол әулеттің ұрпағы ретінде ары қарай таратылады. Ал қыздарының балалары өз әкелерінің руына жатады. Сондықтан қазақ ұлдан туған баланы немере, қыздан туған баланы жиен деп атаған. Бірақ мұндағы маңызды айырмашылықты ұмытпау керек: қыздан туған баланың өз әкесінің руына жатуы қыздың есімі туған әулетінің шежіресінде жазылмауы керек дегенді білдірмейді. Бұл – бір-бірінен бөлек екі мәселе.

Қазақтың дәстүрлі дүниетанымында қыз баланың ұзатылып, басқа әулетке келін болып түсуіне ерекше мән берілген. «Қыз – жат жұрттық» деген сөз осы некелік және туыстық жүйемен байланысты. Қыз тұрмысқа шыққаннан кейін жаңа отбасымен, күйеуінің туыстарымен байланыс орнатқан. Ал оның балалары әкесінің руына жатқызылған. Мұндай жүйеде қыздың ұрпақтары туған әкесінің руын жалғастырушы ретінде есептелмеген. Шежіренің ер адамдар арқылы таралуына осы ерекшелік әсер еткен. Қазақта қыздың төркінімен байланысы үзілмеген. Керісінше, нағашы мен жиен арасындағы қатынас ерекше дәстүрлермен бекітілген. Жиеннің нағашы жұртынан сый сұрауы, нағашы мен жиеннің қалжыңы, жиенқұрық сияқты ғұрыптар ана жағындағы туыстық байланыстың да маңызды болғанын көрсетеді. Ендеше қыз баланың есімі рулық таралымда жиі кездеспегенімен, оның туған әулетімен туыстығы жойылмаған. Мәселе қыздың әулетке қатыстылығында емес, шежіренің қандай тәртіппен жүргізілгенінде жатыр.

Қазақ шежіресінде әйелдердің аты кейбір ру тармақтарының атауына берілген. Соның бірі – Найман ішіндегі Қызай руы. Шежірелік әңгімелерде Қызай ананың есімі Күнбүбі немесе Күнбике түрінде кездеседі. Оның тегі мен өміріне қатысты нұсқалар әртүрлі болғанымен, Қызай есімінің бір рулы елдің атауына айналғаны белгілі. Тағы бір мысал – Қаракерей ішіндегі Мұрын атауы. Шежірелік нұсқалардың бірінде Мұрын аталған ұрпақтың атауы Ақбике есімді анамен байланыстырылады. Сол сияқты Қыпшақ ішіндегі Алтыншаш ананың есімі де шежірелік деректерде сақталған. Ел аузындағы әңгімелер бойынша оның ұрпақтары анасының атымен аталған. Абақ Керей атауын әйел есімімен байланыстыратын шежірелік нұсқалар да бар. Бұл мысалдардың бәрін бірдей архив құжаттарымен толық дәлелденген өмірбаян деп қарастыруға болмайды. Өйткені шежіре – тарихи деректермен қатар ауызша әңгімелер мен аңыздарды да сақтайтын мұра. Оның әртүрлі нұсқалары кездесуі заңды. Дегенмен бұл деректердің өзі қазақтың шежірелік жадында әйел есімдері болғанын анық көрсетеді. Сонда бір жағынан ұрпақ ер адамдар арқылы таратылып, екінші жағынан тұтас рулар аналардың атымен аталғанын қалай түсінеміз? Бұл қайшылықтан гөрі шежіренің бір ғана ережемен шектелмегенін көрсететін ерекшелік.

Әйел есімдерінің сақталуы тек ел аузындағы ру шежірелерімен шектелмейді. Қазақ хандығы тұсындағы ханымдар мен арулар туралы тарихи зерттеулерде Алтын Ордадағы Жошы әулетінің шежірелеріне назар аударылады. Ондай шежірелік деректердің кейбірінде хан ұлдарымен қатар қыздарының есімдері де көрсетілген. Сондай-ақ билеушілердің әйелдері, олардың шыққан тегі туралы мәліметтер кездеседі. Мұның тарихи себебі де түсінікті. Хан әулеттері арасындағы некелік байланыстар саяси қатынастар үшін маңызды болған. Белгілі бір ханымның қай әулеттен шыққанын білу туыстықты ғана емес, билеуші топтардың арасындағы байланысты да түсіндіруге мүмкіндік берген.

Демек, әйелдердің аты шежіреге енгізілмесін деген барлық кезеңге ортақ, бұлжымас тәртіп болған деп айтуға негіз жоқ. Дегенмен хан әулетінің шежіресін қарапайым рулардың ауызша таралымымен толық теңестіруге болмайды. Олардың жасалу мақсаты мен сақталу ерекшелігі әртүрлі.

Бүгінде көп адам өзінің әке жағынан тарайтын шежіресін біледі. Атасының әкесін, оның әкесін, арғы аталарын жатқа айтуы мүмкін. Ал сол адамдардың аналары кім болған? Олар қай рудан шыққан? Қандай өмір сүрген? Есімдері неге сақталмаған? Бұл сұрақтарға жауап табу әлдеқайда қиын. Өйткені көптеген шежірелерде ер адамдардың таралымы егжей-тегжейлі жазылғанымен, олардың әйелдері мен қыздары туралы мәліметтер толық көрсетілмеген. Нәтижесінде белгілі бір әулеттің бірнеше ғасырлық тарихын қарастырғанда, ер адамдардың есімдері сақталып, әйелдердің бір бөлігі назардан тыс қалады. Мұның салдары тек тарихи ақпараттың азаюымен шектелмейді. Мысалы, бірнеше ұрпақ өткен соң бір адам өзінің нағашы жұртын іздегісі келді делік. Егер әжесінің немесе арғы әжесінің есімі жазылмаса, оның туған әулетін анықтау қиындайды. Әсіресе қыз балалардың есімдері туған руының шежіресіне де, барған жұртының таралымына да енгізілмеген жағдайда, олардың өміріне қатысты деректерді кейінгі ұрпаққа жеткізу күрделене түседі. Бұл – бүгінгі шежірешілер көтеріп жүрген өзекті мәселелердің бірі.

Соңғы жылдары Қазақстанда әйелдердің есімін шежіреге енгізу туралы пікірталас жиі көтеріліп жүр. Бұл мәселе жөнінде шежірешілер мен зерттеушілердің көзқарасы бірдей емес. Бір тарап дәстүрлі рулық таралымның құрылымын сақтау қажет деп есептейді. Олардың түсіндіруінше, шежіре әке жағынан жалғасатын ұрпақтарды көрсететіндіктен, қыздан туған балалар әкесінің руына жатқызылуы тиіс. Екінші тарап мұндай түсінік қыздың өз есімін туған әулетінің шежіресіне енгізуге кедергі болмауы керек дейді.

Қазақтың дәстүрлі шежіресі әке жағынан тарайтын туыстық жүйемен тығыз байланысты қалыптасқан. Сондықтан онда ер адамдардың есімі басым болуының тарихи себебі бар. Бірақ бұл ерекшелік әйелдердің қазақ тарихындағы орны болмағанын білдірмейді. Қызай, Мұрын, Алтыншаш және басқа да аналардың есімімен байланысты шежірелік деректер әйелдердің де ұрпақ жадында сақталғанын көрсетеді. Бүгінгі мәселе – сол тарихи тәжірибені жоққа шығару немесе дәстүрді түгел өзгерту емес. Шежіренің қызметін тереңірек түсініп, өткеннен жеткен деректерді мүмкіндігінше толық сақтау. Өйткені адамның шыққан тегі тек әкелерінің есімдерінен тұрмайды. Әр ұрпақтың өмірге келуіне анасы да, әкесі де себепкер.

Қазақ жеті атасын білуге ерекше мән берген. Ал жеті әжесінің есімін білуге не кедергі? Шежіреге қыз баланың есімін енгізу мәселесі түптеп келгенде осы сұраққа келіп тіреледі. Егер шежіренің басты міндеті ұрпаққа ата-тегін таныту, өткенін ұмыттырмау болса, аналардың есімін сақтау да сол міндеттің бір бөлігі бола алады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Арғынбаев Х. Қазақ отбасы. – Алматы: Қайнар, 1996.

2. Кенжеахметұлы С. Жеті қазына. – 3-кітап. – Алматы, 2007.

3. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. – Алматы, 2012.

4. Қазақстан тарихы – e-history.kz. Қазақ шежіресі мен ру атауларына қатысты материалдар.