Бір әннің тарихы: «Сыған серенадасы»

Қазақ музыкасының тарихында шығу жолы ел аузында аңызға айналған әндер аз емес. Солардың бірі – Шәмші Қалдаяқовтың «Сыған серенадасы». Әннің әуенін композитор жазса, сөзін белгілі ақын Қадыр Мырза Әли шығарған. Шығарманың ерекшелігі оның әуенінде ғана емес. Бұл әнмен бірге көпшілікке тараған махаббат хикаясы бар. Әңгіме Шәмшінің Изольда есімді сыған қызына деген сезімі туралы. Алайда бұл оқиғаға қатысты естеліктер бір-біріне толық сәйкес келмейді. Кейбір өнер адамдары оның шынайы өмірде болғанын айтса, композитордың жақындары бұл әңгімеге күмән келтірген. 

Әннің пайда болуына қатысты кең тараған естеліктердің бірі ақын әрі драматург Исраил Сапарбайдың атымен байланысты. Оның айтуынша, оқиға 1963 жылы Шәмші Қалдаяқов Алматыдағы консерваториядан шығып қалған кезеңде басталған. Оқудан қол үзіп, көңіл күйі түсіп жүрген композитор бір күні көшеде бірнеше сыған қызына жолығады. Олар Шәмшінің алақанын қарап, болашақта үлкен өнер иесі болатынын болжаған деседі. Әңгіме барысында қыздар композитордың көңілсіз жүргенін байқап, оны өздері тұратын сығандар тобырына қонаққа шақырған. Исраил Сапарбай жеткізген нұсқада Шәмші алғашында бұл ортада екі-үш күн ғана болмақшы болған. Алайда музыка мен би үзілмейтін ерекше өмір салты оны қызықтырып, сығандар арасында бір айдан астам уақыт өткізген. Осы кезеңде ол Изольда есімді қызбен танысып, екеуінің арасында сезім пайда болғаны айтылады. Кейін сығандар тобыры Алматыдан Тәжікстанға қарай көшетін болады. Екі ғашықтың қоштасуы композиторға ауыр тиіп, сол сәттегі көңіл күйінен «Сыған серенадасының» әуені туған деген әңгіме тараған. Бұл оқиғаны Исраил Сапарбай Шәмшінің өз аузынан естіген естелік ретінде баяндаған. Алайда бұл әңгімеде Изольдамен махаббат хикаясының барлық егжей-тегжейі айтылмайды. Екінші жағынан, композитордың жары Жәмилә Қалдаяқова сыған қызына деген ғашықтықты растамаған. Ол Шәмшінің мұндай ортаға баруын оның музыкалық ізденісімен байланыстырған. Мәдениеттанушы Бердалы Оспан да өз сұхбатында Шәмшінің сығандар арасында өмір сүріп, Изольдаға ғашық болғаны жөніндегі нұсқаны баяндаған. 

Бәлкім, композитордың өмірінде шынымен де осындай кездесу болған шығар. Ал кейін ол ел арасында кеңейтіліп, көркем хикаяға айналған болуы мүмкін. Қалай болғанда да, махаббат туралы аңыз әннің табиғатына ерекше сыршылдық дарытты.

«Сыған серенадасының» тағы бір ерекшелігі – оның дүниеге келген кезеңі мен елге кеңінен танылған уақытының арасында бірнеше онжылдық жатуы. Исраил Сапарбайдың естелігіне сүйенсек, әннің әуені 1963 жылы пайда болған. Кейін композитор ақын Қадыр Мырза Әлимен байланысып, туындының мәтіні жазылған. Алайда ән бірден халық арасына тарамаған. Шәмші Қалдаяқовтың інісі Қадыр Қалдаяқовтың айтуынша, композитор туындыны алғашында бір әншіге орындауға берген. Бірақ оның орындауы Шәмшінің көңілінен шықпаған. Содан кейін ән көпшілікке ұсынылмай, ұзақ уақыт орындалмаған көрінеді. Кейін «Сыған серенадасын» Алтынбек Қоразбаев, Рамазан Стамғазиев секілді өнерпаздар орындағаны туралы деректер бар. Дегенмен шығарманың жаңа тыныспен танылуы Тоқтар Серіковтің есімімен тығыз байланысты. 

1998 жыл «Сыған серенадасының» қайта жаңғыру тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі саналады. Осы уақытта жас әнші Тоқтар Серіков шығарманы өз репертуарына енгізеді. Әннің жаңа музыкалық өңделуіне композитор Ұлықпан Жолдасов атсалысқан. Жарияланған естеліктерге қарағанда, Ұлықпан Жолдасов әуелде туындыны өзі орындауды ойлаған. Бірақ Тоқтар Серіков әнді сұраған кезде оны жас орындаушыға берген. Тоқтар Серіковтің орындауындағы «Сыған серенадасы» тыңдарманға өзгеше әсер қалдырды. Әннің драматизмге толы әуені, гитараның үні мен орындаушының дауыс мәнері шығарманың мазмұнын жаңаша ашты. Осылайша, бірнеше онжылдық бұрын жазылған туынды жаңа буын тыңдарманының ықыласына бөленді. Бұл ретте Тоқтар Серіков айтқан тағы бір қызықты естелік бар. Оның сөзінше, ақын Төлеген Айбергеновтің қызы Салтанат Айбергенова композитордың кезінде олардың үйінде «Сыған серенадасын» фортепианомен орындағанын айтып берген. Сол кездесуде Шәмші бұл әнді халыққа кеңінен танытатын орындаушының әлі алда екенін меңзеген деседі.

Шәмші мен Изольда туралы әңгіме уақыт өте келе жеке музыкалық шығарманың шеңберінен шығып, театр өнеріне де арқау болды. Ақын-драматург Исраил Сапарбай композитордың өмірі мен әнге қатысты естеліктерді негізге алып, «Сыған серенадасы» атты поэтикалық драма жазды. Қойылымда жас Шәмшінің шығармашылық ізденісі, еркін өмір сүретін сығандар ортасына тап болуы және Изольдаға деген махаббаты бейнеленеді.

Драматург нақты естеліктер мен көркемдік қиялды ұштастырып, махаббат, еркіндік және өнер тақырыптарын бір туындыға тоғыстырған. Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театрындағы қойылымның сахналануына режиссерлер Есмұхан Обаев пен Төлеубек Аралбай еңбек сіңірген. Спектакльде Шәмші Қалдаяқовтың бірқатар белгілі әндері орындалады. 

Қойылымның ерекшелігі – Шәмші өмірбаянындағы деректерді құр баяндау емес, композитордың ішкі әлемін оның әндері арқылы таныту. Сахнада Изольда бейнесінің көркемдік тұрғыдан дамытылуы да түсінікті. Өйткені театрда көрерменге әсер ететін тартыс, драмалық шешім мен кейіпкерлер арасындағы сезім қажет.

«Сыған серенадасының» шығу тарихын зерттегенде бір қызық жайт байқалады: ән туралы пікірлер әртүрлі болғанымен, олардың барлығы дерлік Шәмшінің сыған музыкасына ерекше қызығушылық танытқанын атап өтеді. Бір деректе композитордың Изольдаға ғашық болғаны айтылса, екіншісінде сығандардың әні мен тұрмысын жақыннан танығаны сөз болады.

Бірақ бір нәрсе анық: «Сыған серенадасы» қазақ музыкасына өзіндік бояуымен енген ерекше шығарма. Оның әуенінен шаттық пен мұңды, еркіндік пен сағынышты қатар сезінуге болады.

Шәмші Қалдаяқов 1992 жылы дүниеден өтті. Ал әннің Тоқтар Серіков орындауындағы кең танылған нұсқасы кейін, 1990-жылдардың соңында тыңдарманға жол тартты. Сондықтан композитор туындысының осы жаңа орындаудағы танымалдығын өз көзімен көрген жоқ. Бүгінде «Сыған серенадасы» ән ретінде де, театр қойылымы ретінде де өмір сүріп келеді. Бірі тыңдарманды әуенімен толқытса, екіншісі сол әуеннің артындағы ықтимал тағдырды көркем тілмен баяндайды.