Қазақ халқы обадан қалай қорғанды?

Қазақстан аумағында бұл дерттің табиғи ошақтары (әсіресе Бетпақдала, Қызылқұм, Мойынқұм, Үстірт, Жетісу және Алтай аймақтарында) көне заманнан бері сақталған. Сарышұнақ, суыр, тышқан секілді кеміргіштер мен олардың бүргелері бұл індеттің басты тасымалдаушысы болды.

Тарихи деректер мен этнографиялық зерттеулерге сүйенсек, оба эпидемиясы Қазақстан жерінде талай рет қайталанып, халыққа орны толмас қасірет әкелді.

Індет өршіген жылдары тұтас ауылдар мен рулардың қырылып қалғаны туралы деректер көп. Мысалы, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында (әсіресе 1900–1910 жылдары) Іле, Сырдария, Жетісу аймақтарында обадан мыңдаған адам қаза тапты.

Аурудың кесірінен көшпелі шаруашылық күйзеліске ұшырады. Мал бағатын адамдардың қырылуына байланысты мал қараусыз қалып, халық кедейшілікке ұшырады.

Жұқпалы індет халықты үрей құшағында ұстап, жұқпалы ошақтардан қашу мақсатында елдің жаппай басқа аймақтарға көшуіне мәжбүр етті. Бұл өз кезегінде қалыптасқан шаруашылық байланыстарды бұзды.

Қазақ халқының обадан қорғану тәсілдері

Медицина ғылымы мен вакцина болмаған заманда қазақтар ғасырлар бойы қалыптасқан өзіндік санитарлық-гигиеналық және карантиндік шараларды қолданды.

Оқшаулау (Карантин): Ауыл ішінде немесе көршілес ауылдарда оба белгілері байқалса, қазақтар дереу «өлі аралық» немесе «тасқала» тәртібін енгізді. Науқас шыққан киіз үйді немесе ауылды басқа көштен бөлек ұстап, ауру ошағына ешкімді кіргізбеді, сыртқа да шығармады.

Обадан қайтыс болған адамның киім-кешегін, қолданған заттарын өртеп жіберетін немесе терең етіп көметін. Бұл вирустың немесе бүргелердің таралуын болдырмаудың басты шарасы болды.

Індет шыққан аумақтан жұрт дереу көшіп кетіп, таза ауа мен жаңа қонысқа көшуді әдетке айналдырды.

Дәстүрлі емдеу жолдары мен халық медицинасы

Ол кездегі халық емшілері мен бақсылардың мүмкіндігі шектеулі болғанымен, организмнің қорғаныш күшін арттыруға және симптомдарды жеңілдетуге бағытталған әдістерді қолданды.

Дермене мен жусан: Қазақтар жусан мен дәрмене сияқты өсімдіктердің түтінімен киіз үйді, ыдыс-аяқты және киімдерді аластап, зиянды жәндіктер мен жұқпалы иістерді кетіруге тырысты.

Терлету шаралары: Науқастың дене қызуы көтерілгенде табиғи шөптерден (киікоты, түймедақ) жасалған ыстық қайнатпалар беріп, қалың киізге орап терлету арқылы денедегі уды шығаруға тырысты.

Антисептикалық құралдар: Жануарлардың майларын, әсіресе жылқы немесе аю майын жағып, дене қызуын бәсеңдетуге тырысқан кездер де болды.

Дегенмен, сол заманғы халықтық емдеу әдістері оба секілді өте қатерлі бактериялық инфекцияға қарсы дәрменсіз болды. Індеттің таралуы тек кең көлемді карантин шаралары мен кейіннен Кеңес үкіметі кезінде ғана қолға алынған арнайы провизорлық пункттер мен вакцинацияның арқасында ғана ауыздықталды.

Қазақстан аумағында обаға қарсы ғылыми және жүйелі күрес жұмыстары XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында бастау алды. Бұған дейін халық тек дәстүрлі карантин және оқшаулау шараларымен шектелсе, ХХ ғасырдың басынан бастап кәсіби медициналық орталықтар мен арнайы противочумды (обаға қарсы) отрядтар құрыла бастады. 

ХХ ғасырдың басында бірнеше ірі індет болған. 1905–1906 жылдардағы «Бекетай» немесе Нарын бөлігіндегі оба кезінде ресми деректер бойынша 659 адам ауырып, 621-і қайтыс болған.

1908 жылы Бөкей Ордасының орталығы Ордада (қазіргі Хан Ордасы ауылы) Қазақстандағы алғашқы обаға қарсы станция/зертхана ашылды. Бұл шынымен де елдегі алғашқы мамандандырылған санитарлық-эпидемиологиялық және бактериологиялық мекемелердің бірі болып саналады.

Бөкей ордасы мен Жәңгір хан негізін қалаған өңірлерде алғашқы медициналық пункттер мен оба стансалары ашылып, соның арқасында індет ошақтары дер кезінде оқшаулана бастады.

Бөкей өңірінде дәрігерлердің қатысуымен науқастарды дер кезінде анықтау, киіз үйлер мен заттарды зарарсыздандыру, жұқпалы ошақтардың айналасына санитарлық кордон қою тәжірибесі қалыптасты. 

Кейін 1910–1913 жылдары басқа да бекеттер пайда болды. Мәжит Мұхамеджанұлы Шомбалов (1873–1940) — Бөкей Ордасының тумасы, Қазан университетінің медицина факультетін бітірген (кей деректерде 1899, кейбірінде 1903 деп көрсетіледі) дәрігер. 

Мәжит Мұхамеджанұлы Шомбалов (1873–1940) — қазақтан шыққан алғашқы кәсіби дәрігерлердің бірі, көрнекті ғалым-эпидемиолог әрі денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы еді.

Қазан университетінің медицина факультетін бітіргеннен кейін (1899 ж.) ол Бөкей (Ішкі) Ордасы стансасында жұмыс істеді. 1908 жылы Орда поселкесінде Қазақстандағы ең алғашқы обаға қарсы зертхананы басқарды. 

Ол 1911 жылы атақты ғалым И.И. Мечников басқарған экспедиция құрамында Қалмақ даласы мен қазақ өңіріндегі оба індетінің шығу себептерін зерттеуге тікелей қатысты. 

Қырғыз (қазақ) даласындағы қатерлі індетке қарсы күресте көрсеткен жанқиярлық еңбегі үшін Астрахан ведомствосының арнайы күміс белгілерімен және медальдарымен екі мәрте марапатталған. Ол емдеу ісімен қатар халық арасында санитарлық-ағарту жұмыстарын жүргізуге үлкен мән берді. 

Халел Досмұхамедұлы да кәсіби дәрігер болған. Ол оба індетіне қарсы күреске тікелей қатысып, тәжірибесі негізінде «Как бороться с чумой среди казахского (киргизского) населения» сияқты еңбектер жазды (1916/1924), онда анықтау, оқшаулау, карантин, залалсыздандыру және алдын алу шаралары нақты түсіндірілген. Ол Алаш қайраткері, ғалым және ағартушы ретінде де танымал, бірақ медициналық қызметі де елеулі.

1949 жылы Алматыдағы обаға қарсы станция негізінде Орта Азиялық обаға қарсы ғылыми-зерттеу институты құрылды (кейін М. Айқымбаев атындағы Қазақ карантиндік және зооноздық инфекциялар ғылыми орталығы / NSCEDI). Бұл шағын далалық зертханадан басталып, жүйелі ғылыми мектепке айналған үдерістің логикалық жалғасы. Бүгінде Қазақстанда табиғи ошақтарды бақылау, зерттеу және алдын алу жүйесі жұмыс істейді.

Яғни оба белгісіз жау емес, оны жүз жылдан астам зерттеп, күрес жүргізіп келе жатқан ғылыми және практикалық тәжірибе бар. Үрейге емес, мамандар мен ғылымға сүйену керек. Сақтық пен бақылау қажет, бірақ негізсіз қорқынышқа берілуге тағы болмайды.

Табиғи ошақтарҚазақстанда обаның табиғи ошақтары ел аумағының шамамен 40–41 пайызын (1,08–1,12 млн км²) қамтиды. ТМД елдеріндегі оба ошақтарының жартысынан астамы Қазақстанда орналасқан. Негізгі 6–7 табиғи және 15-ке жуық автономды ошақ бар, олардың ішінде 90-нан астам ландшафттық-эпизоотологиялық аудандар бөлінеді. 

Ошақтар негізінен:

• Батыс және оңтүстік-батыс өңірлерде (Атырау, Маңғыстау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан);

• Орталық және оңтүстік өңірлерде (Қызылорда, Түркістан, Жамбыл, Алматы, Жетісу);

• Жекелеген аумақтарда (Қарағанды, Шығыс Қазақстан, Ұлытау және т.б.).

Негізгі резервуар — үлкен құмтышқан (Rhombomys opimus), ал тасымалдаушы — бүргелер (Xenopsylla түрлері). Оба сондай-ақ түйелер арқылы да жұғуы мүмкін. Эпизоотия (жануарлар арасындағы оба) жыл сайын тіркеледі, бірақ адамдар арасында таралу қаупі тұрақты бақылауда ұсталады.Статистика1926–2003 жылдар аралығында Қазақстанда 565 адам оба жұқтыру жағдайы (82 ошақ) тіркелген. Олардың ішінде:

• Қызылорда облысы — 40,53 %;

• Алматы облысы — 32,22 %;

• Маңғыстау облысы — 21,24 %;

• Атырау және Ақтөбе облыстары — аз үлес.

Көптеген жағдайлар антибиотиктер кеңінен қолданылмай тұрған 1926–1948 жылдарға тиесілі. Өкпелік (пневмонилық) форма 72,4 % құрады. Соңғы ресми тіркелген адам жағдайы 2003 жылы болды. Содан бері тұрақты эпидемиологиялық бақылаудың арқасында адамдар арасында оба тіркелмеген. Жануарлар арасындағы эпизоотия жалғасуда: 2020–2025 жылдары жүздеген мың кеміргіш пен бүрге зерттеліп, Yersinia pestis штаммдары бөлініп отырды. 

Әлемде 2015–2024 жылдары шамамен 5880 адам жағдайы және 582 өлім тіркелген (негізінен Мадагаскар мен Конго Демократиялық Республикасы). Қазақстанда жағдай тұрақты.Обаға қарсы күрес тәсілдеріҚазақстанда обаға қарсы қызмет жүйелі және кешенді жұмыс істейді. 

Негізгі бағыттар:

Эпизоотологиялық мониторинг — обаға қарсы станциялар (шамамен 9 станция) жыл сайын жүздеген мың шаршы километр аумақты зерттейді. Кеміргіштерді аулап, бүргелерді, қан мен басқа материалдарды бактериологиялық және молекулярлық (ПТР) әдістермен тексереді.

Алдын алу шаралары — дератизация (кеміргіштерді жою) және дезинсекция (бүргелерді жою), қорғаныс белдеулерін құру, елді мекендер айналасындағы санитарлық шаралар.

Вакцинация — энзоотиялық аумақтардағы қауіпті топтарға (малшылар, аңшылар, дала жұмысшылары және т.б.) обаға қарсы егу жүргізіледі.

Санитарлық-ағарту жұмыстары және шұғыл әрекет ету жоспарлары — індет анықталған жағдайда оқшаулау, карантин, байланыста болғандарды бақылау.

Ғылыми қолдау — М. Айқымбаев атындағы орталық штаммдар коллекциясын сақтайды, диагностикалық препараттар мен вакциналар өндіреді, кадр даярлайды және ДДСҰ-мен ынтымақтасады.

Бұл жүйе арқылы адам жағдайларының алдын алу мүмкін болды. Эпизоотия жалғасса да, адамдар арасындағы жұғу қаупі барынша төмендетілген.

Мәжит Шомбалов сынды ұлт зиялыларының қажырлы еңбегі мен ғылыми ізденістерінің арқасында кейіннен қазақ даласында қатерлі індеттің таралуы тоқтатылып, жүйелі эпидемиологиялық бақылау орнатылды. 

Бүгінгі таңда Қазақстанда оба індеті толық бақылауға алынған, ал эпидемиологиялық ошақтарда арнайы ғылыми-зерттеу институттары мен пролабораториялар тұрақты түрде мониторинг жүргізеді.