Британ империясының марапатын алған Қазақстан азаматтары

24
Материалға сурет: Британ империясының марапатын алған Қазақстан азаматтары

Сурет: ЖИ/Б.Нұрасыл

Ұлыбританияның корольдік отбасы мен империялық ордендері ғасырлар бойы әлемнің түкпір-түкпірінде ерекше еңбек сіңірген, адамзат игілігіне немесе мемлекетаралық қатынастарды нығайтуға сүбелі үлес қосқан тұлғаларды марапаттап келеді. 

Соңғы жылдары бұл мәртебелі тізімге қазақстандықтар да жиі еніп жүр. Саясат, халықаралық сауда, әлеуметтік инновациялар және экология салаларында ерекшеленген отандастарымыздың жетістіктері екі ел арасындағы рухаni және экономикалық көпірдің нығая түскенін айқын көрсетеді.

GCMG - құрметті рыцарь атағын алған тұңғыш қазақ 

2000 жылы 15 қарашада Лондондағы Букингем сарайында II Елизавета патшайым Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа Сент-Майкл және Сент-Джордж орденінің Үлкен крестін (Knight Grand Cross of the Order of St Michael and St George, GCMG) салтанатты түрде табыстады. Бұл - британдық империя жүйесіндегі ең жоғары құрметті рыцарь атақтарының бірі.

Награда Қазақстанның жаһандық ядролық қарусыздану ісіне қосқан тарихи үлесі (Семей полигонын жабу), өңірлік саяси тұрақтылықты сақтау және халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ету бағытындағы еңбегі үшін берілді.

Церемония барысында Қазақстан Президенті патшайымға еліміздің ең жоғары мемлекеттік наградасы — «Алтын Қыран» орденін табыстады. Бұл дипломатиялық қадам екі мемлекет арасындағы жоғары деңгейдегі сенім мен серіктестіктің нышанына айналды.

MBE иегері атанған қазық қызы 

2023 жылы Гүлнәр Ғабдулова Британ империясы орденінің мүшесі (Member of the Order of the British Empire, MBE) атағын алған тұңғыш қазақстандық азамат атанды.

Ол Атырау қаласындағы Ұлыбритания сауда өкілдігінің басшысы қызметін 17 жыл бойы абыроймен атқарды. Осы уақыт ішінде оның басшылығымен екі ел арасындағы сауда-экономикалық, энергетикалық және инвестициялық байланыстар жаңа деңгейге көтерілді.

Марапатты Ұлыбританияның өнеркәсіп және экономикалық қауіпсіздік министрі Нусрат Ғани салтанатты түрде табыстады. Бұл жетістік қазақстандық кәсіби мамандардың, әсіресе әйелдердің халықаралық аренадағы биік беделін көрсетті.

Жастарға арналған «Diana Award» сыйлығы

2024 жылы небәрі 18 жастағы Диана Мұрзағалиева Уэльс ханшайымы Диананың өшпес рухына арналған беделді халықаралық Diana Award сыйлығына ие болды. Аталған марапатты Уэльс ханзадасы Уильям мен Сассекс герцогы Гарри тікелей қолдайды.

Семей ядролық сынақтарының зардабынан дизартрия диагнозы қойылған Диана бала кезінде сөйлей алмаса да, бұл қиындықты жеңіп шықты. 

forbes.kz
forbes.kz

Ол мүгедектігі бар балаларға арналған арнайы анимациялық фильм жасап, «Инклюзив академиясын» құрды. Сондай-ақ сөйлеу қабілеті бұзылған жандарға қарым-қатынас жасауға көмектесетін инновациялық SpeakUp қосымшасын әзірледі. 

Оның бұл бастамасы жаһандық деңгейдегі әлеуметтік инклюзияны дамытуға қосылған үлкен үлес ретінде бағаланды.

Беделді Уитли сыйлығы (Whitley Award)

2023 жылы қазақстандық белгілі эколог Альберт Сәлімгереев табиғат қорғау саласындағы «жасыл Оскар» саналатын халықаралық Whitley Award сыйлығын иеленді.

Құрметті награданы Лондондағы Корольдік географиялық қоғамда Ұлыбритания ханшайымы Анна (Принцесса Анна) өзі табыстады.

Ол Қазақстан аумағында жойылып кету қаупі төнген ақбөкен (сайга) популяциясын сақтауға және қалпына келтіруге өлшеусіз үлес қосты. Оның ғылыми зерттеулері мен табиғатты қорғау бастамалары бірнеше миллион гектар табиғи қорғалатын аумақтардың құрылуына түрткі болды. Жеңімпазға берілген £40 000 мөлшеріндегі грант ақбөкендер мен жергілікті малшылар арасындағы су ресурстарына қатысты туындайтын экологиялық қақтығыстарды шешуге бағытталды.

Бұл төрт түрлі сала өкілінің жетістіктері - Қазақстанның әлемдік аренадағы орны мен беделінің жыл сайын артып келе жатқанының айқын дәлелі. Мемлекеттік деңгейдегі саяси құрметтен бастап, сауда саласындағы инвестициялар, әлеуметтік инклюзия және жаһандық маңызы бар экологиялық бастамаларға дейінгі бұл марапаттар - отандастарымыздың ерен еңбегінің халықаралық қауымдастық тарапынан әділ бағаланғанын көрсетеді.

Ұлыбританияның патшалық марапаттау жүйесі (British Honours System) – ғасырлар бойы қалыптасқан, әлемдегі ең беделді әрі күрделі жүйелердің бірі. Бұл жүйе тек британдықтарды ғана емес, әлемнің түкпір-түкпіріндегі адамзатқа немесе халықаралық қатынастарға сүбелі үлес қосқан шетелдік азаматтарды да қамтиды. 

Британ марапаттары негізгі саналарға бөлінеді: 

Рыцарлық ордендер (Orders of Chivalry), Ерекше заслугалар (Merit), Британ империясының ордендері және жеке батылдық пен қызмет үшін берілетін медальдар. 

1. Ең жоғары рыцарлық ордендер (Orders of Chivalry)

Бұл ордендер көбінесе Монархтың жеке шешімімен немесе үкіметтің аса жоғары ұсынысымен беріледі. Оларға қатысты атақтар ең беделді санатқа жатады.

  • Аумағы мен дәрежесі: Бұл ордендердің ішіндегі ең көне әрі беделділері — Тәж ордені (Order of the Garter) және Шотландиядағы Тікенек ордені (Order of the Thistle). Олардың мүшелері өте шектеулі (мысалы, Тәж орденінде тек 24 адам болады) және оларды тек Морарх өзі тағайындайды. Бұл тізімге көбіне ұлы монархтар немесе ұлттық деңгейдегі аса көрнекті премьер-министрлер мен қайраткерлер енеді. 

  • Басқа да халықаралық деңгейдегі маңызды орден — Ашық немесе әскери «Абат ордені» (The Most Honourable Order of the Bath, GCB/KCB/CB): Көбінесе жоғары лауазымды әскери қолбасшыларға және мемлекеттік қызметкерлерге беріледі. 

2. Британ Империясының ордені (Order of the British Empire - MBE, OBE, CBE) 

Қазақстандық Гүлнәр Ғабдулова ие болған MBE сыйлығы кіретін бұл жүйе қоғамдық жұмыста, ғылымда, өнерде, экономикада және қайырымдылықта ерекшеленгендерге беріледі. Оның сатылары мен критерийлері төмендегідей: 

  • CBE (Commander of the Order of the British Empire — Командор):

    • Критерийі: Ұлттық деңгейде маңызды рөл атқарған немесе өзінің саласына (ғылым, бизнес, өнер) революциялық, инновациялық үлес қосқан тұлғаларға беріледі.

  • OBE (Officer of the Order of the British Empire — Офицер): 

    • Критерийі: Белгілі бір аймақта немесе ұлттық деңгейде көшбасшылық танытып, елеулі жетістікке жеткендер. (Мысалы, бұл марапатты танымал жазушылар Дж.К. Роулинг, әншілер мен спортшылар алған).

  • MBE (Member of the Order of the British Empire — Мүше): 

    • Критерийі: Қоғамға немесе өз кәсібіне сіңірген ұзақ мерзімді, айтарлықтай еңбегі мен ұстанымдары үшін беріледі.

  • BEM (British Empire Medal — Британ империясының медалі):

    • Критерийі: Жергілікті қауымдастыққа тигізген нақты, қолға ұсталарлық көмегі мен волонтерлік жұмыстары үшін беріледі.

3. Ерекше мәртебелі жеке марапаттар

Бұл санаттағы марапаттар белгілі бір ордендер жүйесіне кірмейді, бірақ олардың беделі әлемдік деңгейде өте жоғары. 

  • Еңбек сіңірген орден (Order of Merit - OM): 

    • Сипаты мен критерийі: 1902 жылы VII Эдвард король құрған бұл марапат тікелей монархтың өз қалауымен беріледі. Оның мүшелері ешқашан 24 адамнан аспайды. Өнер, ғылым, әдебиет немесе әскери салалардағы адамзатқа өлшеусіз үлес қосқан аңыздарға ғана бұйырады (мысалы, физик Стивен Хокинг немесе суретшілер). Есімінің соңына "OM" әріптерін жазуға құқылы. 

  • Құрметті серіктестер ордені (Companion of Honour - CH): 

    • Сипаты мен критерийі: Ұлттық немесе халықаралық деңгейде ұзақ жылдар бойы өнегелі қызмет атқарған тұлғаларға беріледі. Бұл орденде бір мезгілде ең көбі 65 тірі мүше бола алады.

  • Рыцарь-бакалавр (Knight Bachelor): 

    • Сипаты: Белгілі бір орденге кірмейтін, бірақ патшайым немесе король тарапынан тікелей рыцарь атағы берілген ер азаматтар. Оларға «Сир» (Sir) деген құрметті титул беріледі (әйелдер үшін баламасы — Dame). 

4. Батылдық пен ерлік марапаттары

Егер жоғарыдағы марапаттар бейбіт уақыттағы еңбек пен үлес үшін берілсе, мына марапаттар төтенше жағдайлар мен әскери ерлікке арналады:

  • Виктория кресі (Victoria Cross - VC): Жау көзінше көрсетілген ең жоғары әскери ерлік пен жанқиярлық үшін берілетін премьер-лигадағы марапат. 

  • Георг кресі (George Cross - GC): Соғыс жағдайында емес, бейбіт өмірде немесе жау қатыспайтын жағдайда көрсетілген төтенше ерлік пен өрлік үшін беріледі (Виктория кресімен тең бағаланады). 

Британ марапаттарының басты ерекшелігі — үміткерлердің тегіне немесе ұлтына қарамастан, олардың қоғамға, ғылымға, экологияға немесе халықаралық дипломатияға қосқан нақты, өлшенетін және ұзақ мерзімді нәтижелері қатаң түрде сарапталып, ескеріледі.