Арийлерден қалған арғымақ
Қазақстан даласындағы жылқы тарихы энеолит дәуірінен басталып, қола дәуірінде жаңа сипат алды. Бұл кезеңде жылқыны пайдалану тәжірибесі кеңейіп, ол шаруашылықпен қатар көлік қатынасында, әскери істе және қоғамдық-ғұрыптық рәсімдерде маңызды орын ала бастады. Алайда жылқыны қолға үйрету, оны шаруашылықта өсіру және көлік ретінде пайдалану бір мезгілде қалыптасқан құбылыстар емес.
Қазақстанның солтүстігіндегі Ботай мәдениеті (б.з.д. IV мыңжылдық) жылқы мен адам арасындағы ерте қатынастарды зерттеуде ерекше орын алады. Ботай қоныстарынан жылқы сүйектерінің өте көп мөлшері, сүйектен жасалған құралдар, тұрғын үй қалдықтары және жылқыны ұстауға қатысты болуы мүмкін құрылымдар табылған. Археологтар бұл деректерді ұзақ уақыт бойы жылқыны ерте қолға үйретудің дәлелі ретінде қарастырды. Дегенмен кейінгі генетикалық зерттеулер Ботай жылқыларының қазіргі үй жылқыларының негізгі арғы тегі емес, Пржевальский жылқысымен туыстас болғанын көрсетті. 2021 жылы жарияланған зерттеулер Ботайдағы жылқыны қолға үйрету мәселесін қайта қарауға негіз болды. Сондықтан Ботай мәдениетін жылқыны ерте пайдалану тарихындағы маңызды археологиялық орталық ретінде бағалағанымен, оны қазіргі үй жылқысының сөзсіз шыққан жері деп көрсетуге болмайды.
Қола дәуірінде жылқыны көлік құралы ретінде пайдалану тарихындағы маңызды өзгерістердің бірі – шабақты дөңгелегі бар жеңіл арбалардың пайда болуы. Б.з.д. II мыңжылдықтың басында Еуразия даласының оңтүстік Орал өңірінде Синташта–Петровка мәдени-тарихи кешені қалыптасты. Осы мәдениетке жататын қорымдардан екі дөңгелекті арбалардың іздері, доңғалақ бөлшектері, ат әбзелдері және жылқы сүйектері табылған.
Зерттеуші Стефан Линднердің 2020 жылы Antiquity журналында жарияланған зерттеуі Синташта арбаларының мерзімін радиокөміртектік деректер арқылы нақтылауға бағытталған. Каменный Амбар-5 қорымындағы арбаға қатысты жерлеу кешендерінің бірі б.з.д. 1950–1880 жылдар аралығына жатқызылған. Бұл дерек Еуразия даласында жеңіл, шабақты дөңгелекті арбалардың б.з.д. II мыңжылдықтың алғашқы кезеңінде-ақ болғанын көрсетеді. Мұндай арбалар жүк тасуға арналған ауыр көліктерден өзгеше, адамдарды жылдам тасымалдауға бейімделген. Олардың әскери мақсатта қолданылуы да осы техникалық ерекшеліктермен байланыстырылады.
Синташта мәдениетінің археологиялық материалдары жылқының қоғамдағы қызметінің өзгергенін де аңғартады. Кейбір қорымдардан адам жерлеуімен бірге жылқы сүйектері, ауыздық бөлшектері мен арбаға қатысты заттар табылған. Жылқылардың жұптап жерленуі және арба қалдықтарының қабір құрылысына енгізілуі олардың тек шаруашылық малы ретінде қарастырылмағанын көрсетеді. Мұндай жерлеу кешендері жылқының әлеуметтік мәртебе мен ғұрыптық түсініктер жүйесіндегі орнын зерттеуге мүмкіндік береді. Дегенмен әрбір жерлеу рәсімін бір ғана діни түсінікпен байланыстыруға болмайды.
Синташта–Петровка мәдениетінің тарихи маңызы оның жекелеген технологиялық жаңалықтарымен ғана шектелмейді. Оңтүстік Орал мен Қазақстанның солтүстік аймақтары қола дәуірінде өзара байланысқан археологиялық кеңістіктің құрамында болды. Бұл өңірлерде металл өңдеу, мал шаруашылығы, қоныстану және жерлеу дәстүрлерінде өзара ұқсас белгілер қалыптасты. Кейінгі Андронов мәдени-тарихи қауымдастығының таралуы осы кеңістіктегі мәдени байланыстардың ауқымын көрсетеді. Сондықтан Қазақстан даласындағы қола дәуірі қоғамдарын оқшау қарастырмай, Оңтүстік Орал, Батыс Сібір және Орталық Азия аумақтарымен байланыста зерттеу қажет.
Жылқының қола дәуіріндегі орны археологиялық қазбалармен қатар жартастағы бейнелер арқылы да анықталады. Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы Таңбалы археологиялық ландшафты – осы кезеңнің дүниетанымы мен көркемдік дәстүрін зерттеудегі маңызды ескерткіштердің бірі. ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне 2004 жылы енгізілген бұл кешенде бес мыңнан астам петроглиф тіркелген. Олардың бір бөлігі қола дәуіріне, ал қалғандары ерте темір дәуірі мен кейінгі тарихи кезеңдерге жатады. ЮНЕСКО құжаттарында Таңбалының ең ерте бейнелері б.з.д. XIV–XIII ғасырларға жатқызылады.
Таңбалы петроглифтерінде жылқы, бұқа, бұғы және басқа жануарлармен қатар антропоморфтық бейнелер, салттық көріністер мен арба композициялары кездеседі. Әсіресе күнбасты адам бейнелері ескерткіштің көркемдік ерекшелігін айқындайды. Мұндай композициялар қола дәуірі тұрғындарының табиғат, жануарлар әлемі және ғұрыптық түсініктері туралы мәлімет береді. Арба бейнелерінің кездесуі де сол кезеңдегі көлік технологиясының жартастағы өнерге енгенін көрсетеді. Алайда Таңбалыдағы барлық жылқы немесе арба бейнелерін бір кезеңге жатқызуға болмайды, кешен бірнеше тарихи дәуірдің көркемдік қабаттарынан тұрады.
