Қазақ неге қонағын төрге шығарған?

Төр қай жерден басталады?

Қазақтың дәстүрлі баспанасы киіз үйдің әр бөлігінің өзіндік қызметі болған. Босаға, ошақ, кереге, шаңырақ пен төр тек үйдің құрылымын құрап қоймай, халықтың тұрмыс-тіршілігі мен дүниетанымында ерекше орын алған. Киіз үйдің есігіне қарама-қарсы, ішкі бөліктің ең құрметті орны төр деп аталған. Үйге кірген адам алдымен босағаны аттап, содан кейін ғана төрге қарай беттеген. Дәстүрлі үйдің төр жағына жүкаяқ қойылып, оның үстіне сандық, көрпе-жастық және басқа да бағалы тұрмыстық бұйымдар жинастырылған. Керегеге домбыра, қамшы, қару-жарақ сияқты заттар ілінген. Үй ішіндегі бұл тәртіп қазақтың тұрмыс мәдениетімен қатар, дүниені қабылдау ерекшелігін де көрсеткен.

Төрге жиналған дүние-мүліктің де символдық мәні болған. Этнографиялық зерттеулерде ондағы төсек-орын жабдықтары мен сәндік бұйымдар отбасының дәулеті, берекесі және ұрпақ жалғастығы туралы түсініктермен байланыстырылып түсіндіріледі. Төр  шаңырақ иесінің тұрмысын, отбасының берекесін және үйге келген адамға көрсетілетін құрметті білдіретін орын болған.

Бүгінде қазақ отбасылары пәтерлер мен заманауи тұрғын үйлерде өмір сүреді. Үйдің ішкі құрылысы, жиһаздардың орналасуы, қонақ қабылдау тәртібі де өзгерген. Соған қарамастан, төр ұғымы қолданыстан шыққан жоқ. Қазіргі үйлерде қонақ бөлменің ең ыңғайлы, құрметті орны төр ретінде қабылдануы мүмкін. Кей отбасылар үлкен кісілерді дастарқан басындағы басты орынға отырғызса, енді бірі үйге келген қонаққа ең жайлы орынды ұсынады. Қазақтың «төрлетіңіз» деген ілтипаты бүгінгі күні де қонақжайлық мәдениетінің бір бөлігі болып отыр. Алайда қазіргі отбасыларда үлкенді сыйлау мен адамның жеке жайлылығын қатар ескеру де маңызды. Мысалы, жасы үлкен кісіні міндетті түрде бөлменің ең алыс шетіне отырғызу оған әрдайым қолайлы болмауы мүмкін. Сондықтан дәстүрдің мәнін сақтай отырып, оны бүгінгі тұрмыс жағдайына бейімдеу орынды. Бүгінде қазақтың тойлары, құдалықтары, мерейтойлары мен ас беру рәсімдері де көбіне мейрамханаларда өтеді. Мұндай басқосуларда да сыйлы қонақтарды төрге отырғызу дәстүрі сақталған. Әдетте үлкендерге, құдаларға және қадірлі меймандарға арнайы үстелдер белгіленеді. Бірақ кейде «төр» деп ұсынылған орын сахнадан алыс, залдың шетінде немесе қонақтардың басым бөлігінен оқшау орналасуы мүмкін. Мұндай жағдайда дәстүрдің бастапқы мәні туралы ойлануға тура келеді. Егер төр құрмет пен ілтипаттың белгісі болса, онда ол адамның өзін жайлы сезінуіне де мүмкіндік беруі керек емес пе? Құрметті қонақтың сахнадағы өнерді, сөйлеген адамдарды және тойдың негізгі сәттерін еркін көруі маңызды. Сондықтан қазіргі мейрамханаларда төрді анықтағанда тек залдың ең жоғарғы немесе алыс бөлігін басшылыққа алу жеткіліксіз. Қонақтардың жасы, денсаулығы, жайлылығы және іс-шараның ерекшеліктері де ескерілуі қажет. Түптеп келгенде, төрдің мәні үстелдің қай жерде тұрғанында ғана емес, сол орын арқылы адамға қандай ықылас көрсетілгенінде.

Неге ең сыйлы қонақ төрге отырған?

Қазақ қоғамында қонақ күту күнделікті тұрмыстың маңызды бөлігі саналған. Жолаушыға ас беру, түнеуге мүмкіндік жасау, келген адамды жылы қабылдау әдептілік пен адамгершіліктің көрінісі болған. Ал қонаққа деген құрметтің ең айқын белгілерінің бірі – оны төрге шығару.

Этнограф Сейіт Кенжеахметұлы «Жеті қазына» еңбегінде: «Төр – әр үйдің қонақ отыратын жоғары әрі қасиетті орны», – деп түсіндіреді. Бұл анықтаманың өзінен-ақ төрдің қазақ мәдениетіндегі орны байқалады.

Дәстүрлі ортада төрге ең алдымен жасы үлкен ақсақалдар, қадірлі қонақтар, елге сыйлы тұлғалар отырған. Сонымен қатар құда-жекжатқа, туыстық жолы үлкен адамдарға да ерекше құрмет көрсетілген. Қазақта адамның жасы мен жолы әрдайым бірдей бола бермеген. Кей жағдайда жасы кіші адамның туыстық мәртебесі үлкен саналған. Мұндай ерекшеліктер қонақтарды отырғызу кезінде де ескерілген. Бірақ төрге шақыру адамның байлығына немесе қызметіне ғана қатысты болмаған. Ел ішінде ақылымен, әділдігімен, ізеттілігімен танылған жандар да ерекше құрметке ие болған. Сондықтан «Төрге шығыңыз» деген сөз үй иесінің келген адамды қадірлеп, оған сыйлы орын ұсынғанын білдіреді.

Төрдің иесі кім?

Қазақтың дәстүрлі түсінігінде әр шаңырақтың өз иесі, өз тәртібі болған. Үйге келген адам сол отбасының қалыптасқан әдебін сақтауға міндетті саналған. «Есіктен кірмей жатып, төр менікі деме» деген сөз осыны аңғартады. Бұл мақал адамды орынсыз даңғойлықтан, өзіне тиесілі емес құрметті талап етуден сақтандырады. Өйткені төр – адамның өзі барып иеленетін орын емес, үй иесі құрмет көрсетіп ұсынатын орын.

Қазақта қонақ келгенде оны төрге шақыру қалыптасқанымен, қонақтың да әдеп сақтап, үй иесінің ықыласына сай әрекет етуі маңызды болған. Төрде отырған адамның сөзі мен ісіне де ерекше мән берілген. Жасы үлкен кісінің жастарға өнеге көрсетуі, бата беруі, ел ішіндегі мәселелерге қатысты ақыл айтуы дәстүрлі отбасылық кездесулердің бір бөлігі болған. Сондықтан төрге шығу тек құрмет көру емес, белгілі бір жауапкершілікті де білдірген. Адамның жасы үлкен болғанымен, оның өнегесі мен мінез-құлқы да сол құрметке лайық болуы керек деген түсінік қалыптасқан. Халық арасындағы «Аяғы жаман төрді былғайды, аузы жаман елді былғайды» деген мақал да осы оймен сабақтас. Бұл сөз төрдің қадірін сақтаудың тек үй иесіне ғана емес, төрге отырған адамға да қатысты екенін көрсетеді.

Төрге қатысты ырымдар мен тыйымдар

Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде төрді ерекше қастерлеуге байланысты түрлі тыйымдар мен наным-сенімдер кездеседі. Мәселен, кей ортада төрге аяқ созып жату әдепсіздік саналған. Өйткені бұл үйдің құрметті орнына немқұрайды қараудың белгісі ретінде қабылданған. Сол сияқты төрді қадірсіздендірмеу, үй ішіндегі үлкендердің орнын сыйлау, рұқсатсыз жоғары орынға жайғаспау сияқты түсініктер де ұрпақ тәрбиесінде маңызды болған. Халық арасында төрге қатысты құт пен береке ұғымдары да қалыптасқан. Төрге жақсы ниетті, елге сыйлы адамның келуін шаңыраққа жақсылықтың келуімен байланыстырған. Алайда мұндай ырымдарды бүкіл қазақ қоғамында бұлжымай орындалған ортақ заң ретінде қарастыруға болмайды. Олардың қолданылуы өңірге, отбасылық тәрбиеге және қалыптасқан дәстүрге қарай ерекшеленген. Бұл нанымдардың негізінде үйдің құрметті орнына ұқыптылықпен қарау және үлкенге ізет көрсету тәрізді тәрбиелік ұстанымдар жатыр.

Қазақ әдебиетінде төрдің қадірі қалай суреттелген?

Қазақтың көркем әдебиеті мен ауызша әңгімелерінде төр ұғымы жиі кездеседі. Жазушылар мен халық әңгімешілері үй ішіндегі адамдардың орналасуы, қонақты қарсы алу және төрге шығару дәстүрі арқылы қоғамдағы сыйластық пен әлеуметтік қатынастарды бейнелеген. Мәселен, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясында төрдің ел ағалары бас қосатын, маңызды мәселелер талқыланатын орын болғанын көреміз. Шығармадағы Құнанбайдың айналасына жиналған ел жақсыларының отырысында Байсал, Бөжей, Қаратай, Майбасар сияқты адамдардың өзара қарым-қатынасы суреттеледі. Олардың мәжілістегі орны мен сөз сөйлеу тәртібі сол кезеңдегі ел ішіндегі бедел мен қалыптасқан жол-жоралғыны аңғартады. Романның тағы бір тұсында Құнанбай отырған бөлменің есігінен төріне дейін қызыл кілемдер төселгені, бағалы төсек-орындар мен сәнді бұйымдар қойылғаны баяндалады. Құнанбай мен Алшынбайдың әңгімелесуі арқылы қонақ қабылдау мәдениеті мен дәулетті әулеттердің тұрмысы көрініс табады. Бұл эпизодтарда төр адамдардың қоғамдағы орны мен бір-біріне көрсететін құрметі байқалатын кеңістік ретінде суреттеледі.

Алайда төрдің қадірі тек адамның атағы мен дәулетіне байланысты ма? Бұл сұраққа халық арасында кең тараған Қожанасыр туралы «Же, шапаным, же!» әңгімесі өзгеше жауап береді. Әңгімеде Қожанасыр бір байдың тойына жұпыны киіммен келеді. Бірақ оның сырт келбетіне қарап, үй иесі мен айналасындағылар оған назар аудармайды, төрден орын ұсынбайды. Мұны байқаған Қожанасыр үйіне қайтып, сәнді шапанын киіп, тойға қайта келеді. Бұл жолы оны құрметпен қарсы алып, төрге шығарып, алдына ас тартады. Сонда Қожанасыр тамақты өзі жемей, шапанының жеңін табаққа малып: «Же, шапаным, же!» – дейді. Оның бұл әрекетіне таңғалған адамдар себебін сұрағанда, Қожанасыр өзінің емес, үстіндегі шапанының құрметке ие болғанын меңзейді. Бұл шағын әңгіме төрге шығару дәстүрін жоққа шығармайды. Керісінше, адамға көрсетілетін құрметтің шынайы болуы керектігін еске салады. «Абай жолында» төр дәстүрлі қоғамдық қатынастар мен ел ішіндегі мәртебені танытса, Қожанасыр туралы әңгімеде адамды байлығы мен сыртқы келбетіне қарап бағалау сыналады. Осы екі мысал төрдің мәнін әр қырынан түсіндіреді. Біріншісі оның қазақ тұрмысындағы тарихи орнын көрсетсе, екіншісі құрметтің сыртқы көрінісі мен адамдық қадірдің арасындағы айырмашылыққа назар аудартады. Демек, төрдің қасиеті оған кімнің отырғанында ғана емес, сол адамға қандай ниетпен құрмет көрсетілгенінде де жатыр.

Төрдің қадірі бүгін өзгерді ме?

Қазақ қоғамы уақыт өте өзгерді. Көшпелі тұрмыстың орнын отырықшы өмір алмастырды, киіз үйдің орнына заманауи баспаналар салынды, қонақ күту дәстүрі де жаңа сипат алды. Бірақ төр ұғымының негізгі мәні сақталып келеді.

Бүгінде де қазақ үйіне келген адамға «Төрлетіңіз» деп ізет көрсетеді. Үлкенге орын береді, сыйлы қонақты құрметтейді, дастарқан басында әркімнің жолын ескеруге тырысады. Дегенмен дәстүрдің сыртқы көрінісін сақтау мен оның мәнін түсіну әрдайым бір нәрсе емес. Қонақты төрге отырғызып, бірақ оған көңіл бөлмеу шынайы сыйластықтың белгісі бола алмайды. Сол сияқты адамды бөлменің ең жоғары орнына шығармағанымен, жылы қарсы алып, жағдайын жасап, ықылас таныту да құрмет көрсетудің бір түрі. Қазіргі қоғам үшін төр ұғымының тәрбиелік маңызы осында. Ол үлкенді сыйлауды, кішіпейілділікті, қонаққа қамқорлық жасауды және әр адамның қадірін білуді еске салады.

Қазақ үшін төр ешқашан жай ғана бос орын болмаған. Ол – адамға деген құрметтің көрінісі. Ал төрдің шынайы қадірі оның биіктігінде емес, сол орынға отырғызылған адамға көрсетілген ықыласта.