Қазақтың көне түйе жабдықтары

Оқи отырыңыз: Қой мен ешкіге арналған көне жабдықтар

Асмалдық – түйеге жабылатын арнайы жабу. Ол күнделікті жүк жабдығынан ең алдымен көркем безендірілуімен ерекшеленген. Асмалдық киізден, матадан, барқыт немесе пүліш тәрізді қалың матадан жасалып, бетіне ою-өрнек түсіріліп, жиектері шашақпен, баумен безендірілген. Қос өркешті түйеге арналған асмалдықтың орта тұсында өркештерге лайықталған ойықтары болған. Жабу түйенің екі қапталын жауып, көш үстіндегі түліктің көркін арттырған. Әсіресе ұзатылған қыздың көші, үлкен той немесе салтанатты көш кезінде түйені ерекше әшекейлеу дәстүрі қалыптасқан.

Ауыт – нар түйеге жүк артуға және мінуге қолданылған жазының, яғни арқа жабдығының бір түрі. Оның негізгі қызметі – артылған жүктің салмағын түйенің жонына біркелкі түсіріп, арқасы мен өркеш түбін қажалудан сақтау. Ауыттың жұмсақ түрлері кенептен, теріден немесе киізден тігіліп, ішіне селеу, қоға, шөп тәрізді серпімді материал салынған. Мұндай ауыт кәтеп сияқты ағаш жабдықтың астына төселіп, ағаштың түйе жонына тікелей батуына жол бермеген. Сонымен бірге ауыттың атауы нарға арналған жүк тұрманының жалпы атауы ретінде де қолданылған.

Бауыр киіз – түйеге жүк артқанда оның бауыр-төс тұсынан тартылатын арқанға немесе бауыр жіпке кигізілетін жең тәрізді киіз. Негізгі міндеті – қатты тартылған арқанның түйенің денесін қажауына жол бермеу. Жүк теңделген кезде оны ұстап тұратын баулар түйенің бауырынан өткізіледі. Ұзақ жолда арқан қозғалып, түйенің төсін немесе бауырын үйкеп, жаралауы мүмкін. Бауыр киіз дәл осы жанасатын жерге салынып, арқан мен мал денесінің арасына жұмсақ қабат түсірген. Бұл шағын ғана жабдықтың өзі көш көлігін дайындауда түйенің денсаулығына қаншалықты мән берілгенін көрсетеді. 

Жазы – түйенің арқасына жүк артуға немесе адам мінуге арналған тұрман. Ол жүк салмағының түйе арқасына тікелей түсуінен сақтап, жүкті орнықты орналастыруға мүмкіндік берген. Жазының жұмсақ бөлігі киізден немесе қалың матадан жасалған. Оған жүк байлайтын баулар мен қажет жағдайда ағаш бөлшектер бекітілген. Жүк түйенің екі қапталына тең бөлініп артылған. Адам мінген кезде жазының үстіне көрпе, төсеніш немесе көпшік салынған. Дәстүрлі түйе шаруашылығында жазы көбіне айыр, яғни қос өркешті түйеге салынған. Түйеге жазы салу мен жүкті дұрыс теңдеу ұзақ көштің қауіпсіздігіне тікелей байланысты болған.

Жолбұйда – түйені жүргізуге және жетектеуге арналған ұзын бұйда. Ол түйенің басындағы мұрындықпен байланысып, малды адамның соңынан ертіп жүруге мүмкіндік берген. Көш кезінде түйелер бірінің артынан бірі тіркелгенде де бұйда пайдаланылған. Алдыңғы түйе жетектеліп, кейінгі түйелер белгілі ретпен жалғанып отырған. Мұндай тәсіл керуеннің шашырамай, бір бағытта қозғалуына қолайлы болған. Жолбұйданы желбұйдамен шатастырмаған жөн. Желбұйда – мұрындыққа бекітілетін қысқа бау. Оған негізгі ұзын бұйда жалғанады. Яғни мұрындық, желбұйда және бұйда түйені басқаруға арналған бір жүйенің өзара жалғасқан бөлшектері болған.

Итепе – түйені мініске үйретіп, бас білдіру кезінде пайдаланылған ұзын таяқ тәрізді құрал. Ол әсіресе бұрын мінілмеген жас немесе асау түйені адамға көндіру барысында қолданылған. Түйені алғаш рет мініске дайындау бірден жүзеге аспаған. Мал алдымен адамның жетектеуіне, бұйдаға, жүкке және үстіне мінген адамның қимылына үйретілген. Итепе осы үйрету кезеңінде түйенің қозғалысын бағыттауға және оны басқаруға көмектескен. Бұл атау қазіргі күнделікті тілде өте сирек кездескенімен, түйені қолға үйретуге байланысты қалыптасқан көне шаруашылық лексикасының бір бөлігі болып сақталған.

Кәтеп – нар түйеге жүк артуға және адам мінуге арналған ағаш жабдық. Ол жалғыз өркешті түйенің дене бітіміне лайықталып жасалған. Кәтептің негізгі қаңқасы екі қас пен оларды жалғастыратын екі жанағаштан құралған. Құрылымы нардың өркешінің қырына тимей, салмақты оның жонына екі жаққа бөліп түсіруге бейімделген. Соның арқасында ауыр жүк түйенің бір нүктесіне қадалмай, денеге кеңірек таралған. Кәтепті түйенің жонына жалаңаш салмаған. Оның астына ауыт немесе басқа жұмсақ киіз төсем орналастырылған. Бұл ағаштың түйе арқасын қажауынан қорғаған. Адам мінетін кезде кәтептің үстіне көрпе немесе көпшік салынып, ал жүк артылғанда тең екі қапталға шамалас салмақпен орналастырылған. Нар түйенің бір өркешті дене құрылымы қос өркешті түйеден өзгеше болғандықтан, кәтеп те соған сай жасалған арнайы инженерлік тұрман саналады.

Қом – түйеге жүк артқанда оның жотасы мен өркеш маңын қорғайтын, бірнеше қабат киізден жасалған жүк жабдығы. Ол ауыр теңнің түйенің арқасына тікелей батуына жол бермей, салмақты жұмсартып отырған. Қом түйенің денесіне шақталып салынады. Оның үстіне жүк теңделіп, екі қапталға шамалас етіп бөлінеді. Бір жағы екіншісінен ауыр болса, жүріс кезінде тең ауып, түйенің жонын қажап немесе тепе-теңдігін бұзуы мүмкін. Сондықтан түйеге жүк артуда қомның дұрыс орналасуы мен теңнің теңгерімі қатар ескерілген. Түйені жүк артуға әзірлеп, қом салу әрекеті қомдау деп аталған. Көш көлігіне айналған түйені дұрыс қомдау – жолға шығудың негізгі дайындықтарының бірі болған.

Қоршау – көш кезінде түйенің үстіне орнатылып, әйелдер мен кішкентай балалардың отыруына арналған жан-жағы қоршалған құрылғы. Оның негізгі қызметі – ұзақ көш кезінде түйе үстіндегі адамның құлап кету қаупін азайтып, отыруға қолайлы орын жасау. Қоршау қомның немесе жазының үстіне орнықтырылып, адам отыратын бөлік жан-жағынан шектелген. Оның ішінде бала-шаға отырған, қажет жағдайда бесік те орналастырылған. Көш тұрмысында бұдан күрделірек, жан-жағы қоршалып, үсті жабылған құрылымдар да болған. 

Мұрындық – түйені жетектеу, байлау және басқару үшін мұрнының жұмсақ шеміршек тұсынан көлденең өткізілетін қысқа ағаш немесе берік өзек. Оған бау жалғанып, түйенің қозғалысы сол арқылы басқарылған. Мұрындықтың сыртқа шығып кетпеуі үшін оның екі шетіне тығырық тәрізді бекіткіштер кигізілген. Түйені басқаруда мұрындықтың орны ерекше. Түйе жылқы тәрізді негізінен ауыздық пен жүген арқылы емес, ноқта, мұрындық және бұйда арқылы басқарылған. Мұрындық көш кезінде түйелерді бір-біріне тіркеуге, малды жеке жетектеуге және байлап қоюға да мүмкіндік берген.