Абылай хан болып сайланған жер: Бурабай курортының тарихы

 Бурабай  — Қазақстанның солтүстігінде, Ақмола облысының Бурабай ауданында орналасқан климаттық-емдік курорт және ұлттық табиғи парк.

Оны халық арасында «Қазақстанның інжу-маржаны» және «Қазақ Швейцариясы» деп атайды. Көкшетау қыратындағы қарағайлы ормандар, мөлдір көлдер (Бурабай, Шортан, Үлкен Шабақты т.б.), жартастар мен таулар бұл жерге ерекше көрік береді. Курорттың тарихы ежелгі замандардан бастау алып, бүгінгі заманауи туристік орталыққа дейін созылып жатыр.

Ежелгі және ортағасырлық кезең

Бурабай аумағын адамдар палеолит және қола дәуірлерінен бастап мекендеген. Ақтас жартасының маңынан тас пен сүйектен жасалған құралдар, ал өңірдегі археологиялық қазбалардан Андронов мәдениетіне тиесілі қоныстар мен сақ тайпаларының обалары табылған.

Қазақ хандығы құрылғаннан кейін Бурабай Орта жүз қазақтарының бай ұлыстарының мекеніне айналды. Бұл өлке тарихы XVIII ғасырдағы көрнекті мемлекет қайраткері Абылай ханмен (1711–1781) тығыз байланысты. Абылай хан бұл өңірді өзінің ордасы ретінде таңдап, мұнда ел басқару шешімдерін қабылдаған, демалған және аң аулаған. Оның айғағы — бүгінгі күнге жеткен тарихи «Абылай хан алаңы» мен Хан тағы. Бурабай көлінің байырғы атауы — Әулиекөл (Қасиетті көл).

Аңыз-әңгімелер:

«Бурабай» атауы елді жаудан қорғап, қауіп төнгенде боздап белгі беретін киелі Ақ бура (түйе) туралы аңызбен тығыз байланысты. Сонымен қатар, ел аузында Оқжетпес жартасы мен Жұмбақтас туралы да көптеген көркем аңыздар сақталған.

XIX ғасыр: Қоныстану және курорттың бастауы

XIX ғасырдың ортасында Ресей империясының Солтүстік Қазақстанды игеру саясатына байланысты өңірде казак станицалары пайда болды:

• 1850 жыл: Шортан көлінің жағасында Щучинская станицасы (қазіргі Щучинск қаласы) құрылды.
• 1870 жыл: Казак А. Зубов Бурабай мен Үлкен Шабақты көлдерін қосатын Громотуха өзеніне су диірменін салды. Осы маңнан Боровская станицасының (кейіннен Боровое кенті) негізі қаланды.

Курорттық тарихтың бастауы 1878 жылмен байланысты. Өкпе ауруына шалдыққан отставкадағы генерал Пахомов осы өңірге орнығып, қарағай ауасының емдік қасиетін байқаған соң, келушілерге арнап алғашқы екі ағаш дача салды.

• 1898 жыл: Табиғатты қорғау үшін Қазыналық орман шаруашылығы құрылды.
• 1910 жыл: Дәрігер В.Е. Емельянов туберкулезге шалдыққан ұлын жергілікті климат пен қымызбен емдеп жазған соң, алғашқы санаторий мен қымызбен емдеу орнын ашты. Бұл Бурабайға ресми климаттық-емдік курорт мәртебесін алып берді. 1914 жылы мұнда 2000-ға жуық адам емделді.

 Кеңестік кезең: Қарқынды даму және ғалымдар эвакуациясы

Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941–1943):

Соғыс кезінде Боровоеға КСРО Ғылым академиясының көрнекті академиктері эвакуацияланды. Олардың қатарында В.И. Вернадский, Н.Д. Зелинский, В.Н. Сукачёв, Л.С. Берг, Г.М. Кржижановский болды. Ғалымдар осы жерде отырып өздерінің іргелі ғылыми еңбектерін жазды.

Соғыстан кейінгі жылдары қорық орман шаруашылығына айналып, кейіннен «Алтын бор» тәжірибелік орман-аңшылық шаруашылығы болып қайта құрылды. Бурабай КСРО бойынша ең танымал одақтық курорттардың біріне айналды.

Тәуелсіздік кезеңі және қазіргі дамуы

Тәуелсіздік алғаннан кейін Бурабайдың табиғатын сақтау мен туризмін дамыту жаңа деңгейге көтерілді:

1. 2000 жылғы 12 тамыз: ҚР Үкіметінің қаулысымен «Бурабай» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі құрылды (бүгінде аумағы 129 мың гектардан асады). Park Президент Іс басқармасының қарамағында.
2. 2005 жыл: Боровое кентіне тарихи Бурабай атауы ресми түрде қайтарылды.
3. 2022 жыл: «Бурабай» ұлттық паркі ЮНЕСКО-ның «Адам және биосфера» бағдарламасы аясында халықаралық биосфералық резерват мәртебесін алды.

Бүгінгі таңда Бурабай — Қазақстанның басты туристік хабы. Мұнда заманауи отельдер, санаторийлер, шаңғы базалары мен эко-маршруттар жұмыс істейді. Жыл сайын бұл өңірге миллионнан астам отандық және шетелдік туристер келеді.

Хандық ставка және қасиетті жерлер

Бурабай өңірі Абылай ханның өмірі мен қызметімен тығыз байланысты. 

Бурабай — Абылай хан мен оның ұрпақтарының рулық (атамекен) жерлерінің бірі. 

Тарихи дәстүрлер бойынша ханның негізгі ставкасы (ордасы) осында орналасқан. Ең белгілі орын — Абылай хан алаңы (Поляна Абылай-хана). Ол Әулиекөл (Бурабай көлі) жағалауына жақын, Оқжетпес жартасы мен Көкше тауының етегінде жатыр.Хан жаз айларында осы алаңда тұрып, табиғи бекіністерді (таулар мен жартастарды) жаудан қорғану үшін пайдаланған. Мұнда «Хан тағы» деп аталатын табиғи гранит тас бар. Халық сенімі бойынша, оны айналып өтіп, тілек тілеуге болады.

Құрылтай және хан сайлауы

Кейбір тарихи деректерде 1771 жылы Әбілмәмбет хан қайтыс болғаннан кейін сұлтандар мен ру басшыларының құрылтайы Бурабайда өтіп, Абылайды хан етіп сайлағаны айтылады. Оған Орта жүздің ықпалды билері (Қанай би, Қазыбек би және т.б.) қатысқан. 

Бурабайдағы бұл құрылтайдың шешімінен кейін, 1771 жылы Түркістанда Үш жүздің өкілдері, билері мен қожа-муфтилердің қатысуымен Абылай салтанатты түрде ақ киізге отырғызылып, Үш жүздің ханы болып жарияланды. 

Ресми түрде хандық лауазым Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде бекітілгенімен, Бурабайдағы жиын маңызды рөл атқарған деп саналады.

Ұрпақтарымен байланыс

Абылай ханның немересі — соңғы қазақ ханы Кенесары Қасымұлы да осы өңірмен байланысты. Кейбір деректерде Кенесары Бурабай маңында туған деп көрсетіледі. Кейіннен Абылай ұрпақтары (Уәлихановтар мен Қасымовтар) осы жерлер үшін патша әкімшілігімен күрескен.Қазіргі ескерткіштер

• 1991 жылы Абылай ханның 280 жылдығына орай алаңда биік обелиск (стела) орнатылды.
• Кейіннен мұнда мультимедиялық интерактивті кешен ашылып, ханның өмірі мен қазақ тарихы туралы көрмелер ұйымдастырылды.
• Бұл орын Бурабай ұлттық паркінің негізгі тарихи-мәдени нысандарының бірі және сакралды жерлер тізіміне енгізілген.

Қорыта айтқанда, Бурабай Абылай хан үшін тек әдемі табиғат орны ғана емес, саяси орталық, қорғаныс бекінісі және рулық қасиетті жер болды. Бұл байланыс бүгінгі күні де қазақ халқының тарихи жадында сақталып, туристер үшін маңызды тарту орындарының бірі болып отыр.

Материал  «Бурабай» ұлттық паркінің ресми тарихи анықтамасы, Wikipedia, тарихи мақалалар мен зерттеулер негізінде дайындалды.