Абай және Ахмет байланысы
Бүгін – қазақтың ұлы ақыны, ойшыл, ағартушы Абай Құнанбайұлының туған күні. Абайдың туған күні – бір ғана ақынның өмірге келген күнін еске алу емес, қазақтың жазба әдебиеті мен ұлттық ойының жаңа белеске көтерілген уақытын қайта зерделейтін мүмкіндік. Абай мұрасы туралы қанша айтылса да, оның шығармашылық әлемі толық таусылып бітпейді. Өйткені оның поэзиясы мен қарасөздерінде жеке адамның мінезінен бастап, тұтас қоғамның болмысына дейінгі мәселелер қамтылған.
Өлең өрнегіндегі сабақтастық
Абайдан кейінгі қазақ әдебиетінің даму жолына көз салсақ, оның шығармашылық ықпалының ең ірі арналарының бірі Ахмет Байтұрсынұлының мұрасынан анық көрінеді. Абай мен Ахмет бір дәуірде өмір сүрмегенімен, олардың қоғамдық ойындағы, ағартушылық ұстанымындағы, ұлттық мүддені қорғауындағы және сөз өнеріне қойған талабындағы сабақтастық айқын. Ахмет Абайды тек ақын ретінде қабылдап қана қойған жоқ, оның қазақ әдебиетіндегі тарихи орнын арнайы бағалап, кейінгі ұрпаққа танытты. Сондықтан Абай мен Ахмет арасындағы байланысты шәкірт пен ұстаз сабақтастығы, идеялық жалғастық және ұлттық ойдың бір арнада дамуы тұрғысынан қарастырған орынды.
Ахмет Байтұрсынұлының шығармаларынан Абай поэзиясының әсерін ең алдымен өлең құрылысы мен көркемдік тәсілдерден байқауға болады. Соның бір мысалы – Ахметтің «Жиған-терген» өлеңі мен Абайдың «Сегіз аяғы».
Абай:
«Қиуадан шауып,
Қисынын тауып,
Тағыны жетіп қайырған»- деп ерекше ырғақ пен ұйқасқа құрылған жаңа поэтикалық үлгі қалыптастырса, Ахмет:
«Қиыннан қиып,
Қиырдан жиып,
Құрап сөзді термекке»- деп осы ырғақтық жүйені шығармашылық тұрғыдан жалғастырады.
Бұл жерде мәселе тек сыртқы ұқсастықта емес. Екі ақын да сөзді талғап қолдануға, ойды ықшам әрі дәл жеткізуге ұмтылады. Абай қазақ өлеңінің мүмкіндігін кеңейтіп, жаңа ырғақтық құрылымдар енгізсе, Ахмет сол дәстүрді ХХ ғасыр басындағы қоғамдық оймен сабақтастыра пайдаланды. Демек, Абайдың поэтикалық жаңалығы Ахмет шығармашылығында механикалық қайталау емес, жаңа тарихи жағдайда жалғасын тапқан әдеби дәстүр ретінде көрінеді.
Екі ақынның шығармашылығын жақындастыратын басты мәселенің бірі – ел тағдыры. Абай «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» деп халықтың әлеуметтік жағдайына, мінез-құлқына, білім мен өнерден кенже қалуына алаңдаса, Ахмет те ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамының саяси, әлеуметтік және мәдени мәселелерін шығармаларының өзегіне айналдырды. Осы тұрғыдан алғанда, Ахметтің «Қазақ қалпы», «Қазақ салты» секілді өлеңдері Абайдың елдік мәселелерді көтерген шығармаларымен идеялық тұрғыдан сабақтас.
Алайда олардың тарихи жағдайы әртүрлі еді. Абай ХІХ ғасырдың екінші жартысында патшалық отарлау саясатының күшейген кезеңінде өмір сүріп, қоғамның ішкі кемшіліктерін сынау арқылы халықты оянуға үндеді. Ал Ахмет ХХ ғасырдың басында осы қоғамдық мәселелерді саяси деңгейге көтеріп, баспасөз, ағартушылық және қоғамдық қызмет арқылы нақты әрекетке ұластырды. Осы айырмашылықты ескеру маңызды: Абайдың сыни ойы Ахмет дәуірінде қоғамдық-саяси бағдарға айналды.
Абайды бағалаған Ахмет
Абай мен Ахметтің сабақтастығын олардың өз шығармаларынан ғана емес, Ахметтің Абай туралы пікірлерінен де көруге болады. Ахмет Байтұрсынұлы Абайдың қазақ әдебиетіндегі орнын айрықша бағалап, оның ұлттық жазба әдебиеттің қалыптасуына қосқан үлесін атап өтті.
«Әдебиет танытқышта» Абайдан кейін қазақ сөз өнерінде талғам қалыптасқанын айта отырып:
«Абайдан кейін сөзге талғау кіреді»
деп бағалайды. Бұл Абайдың қазақ әдебиетіндегі тарихи қызметіне берілген маңызды тұжырым. Ахметтің пікірінше, Абай тек жақсы өлең жазып қана қойған жоқ, жақсы сөздің қандай болуы керектігін де көрсетті. Яғни ол ақындық мәдениеттің өлшемін қалыптастырды.
Осы тұрғыдан алғанда, Ахметтің Абайды бағалауы кейінгі абайтанудың бастау көздерінің бірі ретінде қарастырылуы мүмкін. Ахмет Абай шығармашылығын ұлттық әдебиеттің дамуындағы жаңа кезеңмен байланыстыра отырып, оның эстетикалық талаптарын айқындады.
Аудармадағы ортақ арна
Абай мен Ахмет шығармашылығын жақындастыратын тағы бір сала – аударма. Екі ақын да орыс әдебиетіндегі шығармаларды қазақ оқырманына жеткізді. Әсіресе И. Крылов мысалдарын аударуда олардың шығармашылық жолдары тоғысады.
Ахметтің «Қырық мысалында» кездесетін «Өгіз бен бақа», «Қарға мен түлкі», «Жарлы бай», «Ала қойлар», «Бұлбұл мен есек», «Емен мен шілік» тәрізді сюжеттердің кейбірі Абай аудармаларында да кездеседі.
Бірақ бұл ұқсастықты «Ахмет Абайды қайталады» деген қарапайым түсінікпен бағалау дұрыс емес. Екі ақынның аударма ұстанымында елеулі айырмашылық бар. Абай Крылов мәтінінің мазмұны мен құрылымын қазақ оқырманына мүмкіндігінше дәл жеткізуге ұмтылса, Ахмет мысалдың сюжетін сақтай отырып, оның әлеуметтік және саяси астарын күшейтті. Мысалдың соңындағы түйін Ахмет шығармаларында көбіне қазақ қоғамының нақты жағдайымен байланысып жатады.
Рымғали Нұрғали осы айырмашылықты атап көрсетіп, Абай аудармаларының Крылов түпнұсқасына жақындығын, ал Ахмет аудармаларында сюжет сақталғанымен, қазақ тұрмысына жақын идеялар мен заман тынысын танытатын жаңа ойлардың басым екенін көрсетеді.
Сондықтан Ахметтің «Қырық мысалын» жай ғана тәржіме жинағы ретінде бағалау жеткіліксіз. Ол аударма арқылы қазақ қоғамына жаңа ой әкелді. Яғни Абай бастаған аударма дәстүрі Ахметте ұлттық қоғамдық ойды қалыптастырудың құралына айналды.
Тұлғалардың ой көші
Абай мен Ахмет арасындағы ең терең үндестіктің бірі – қарасөз бен көсемсөздегі қоғамдық ойдан байқалады.
Абай қарасөздерінде қазақ қоғамының білім, ғылым, еңбек, мінез, билік, мораль мәселелерін талдады. Ахмет осы мәселелердің көпшілігін ХХ ғасыр басындағы қоғамдық-саяси жағдаймен байланыстыра отырып, «Қазақ» газетіндегі мақалаларында көтерді.
Ахметтің публицистикасы жер мәселесін, оқу-ағарту ісін, денсаулықты, ел басқару жүйесін, сайлауды, заң мен сот мәселесін және ұлттық мемлекеттілік мәселесін қамтыды. Оның «Қазақ жерін алу турасындағы низам», «Жер жалдау жайынан», «Қазақ һәм жер мәселесі», «Би һәм билік», «Қазақ һәм Дума», «Ғылым-білім үйрету» секілді мақалаларында қоғамның нақты мәселелері сөз болды.
Абай қарасөздерінде әлеуметтік-философиялық деңгейде көтерілген мәселелер Ахмет публицистикасында қоғамдық әрекетке бағытталған мазмұн алды.
Мәселен, Ахметтің «Жазушының қанағаты» өлеңіндегі:
«Бұл сөзді біреу алмас, біреу алар,
Құлағын біреу салмас, біреу салар.
Теп-тегіс көпке ұнау оңай емес,
Кейінге жарамаса, кейіне жарар»деген ойы Абайдың бірінші қарасөзіндегі ұстаныммен сабақтас. Абай өз ойын жазудың себебін түсіндіре келіп, «кімде-кім ішінен керекті сөз тапса, жазып алсын» деген мазмұнда пікір білдіреді.
Екі мәтінде де автор өз сөзінің бүгінгі оқырманға ғана емес, кейінгі буынға да қызмет етуі мүмкін екенін аңғартады. Ақын үшін сөздің құндылығы оның көпшілікке ұнауымен емес, қажет кезінде қажет адамға ой салуымен өлшенеді.
Білім, еңбек және елдік сана
Абайдың қарасөздеріндегі негізгі мәселелердің бірі – білім мен еңбек. Ахмет шығармашылығының да өзегінде осы ұғымдар тұр.
Ахметтің:
«Білімді болуға оқу керек,
Бай болуға кәсіп керек,
Күшті болуға бірлік керек»деген сөзі Абайдың екінші қарасөзіндегі ойлармен үндеседі. Абай қазақтың өзге жұрттардан кейін қалу себептерін саралай отырып, олардың кәсіп пен еңбекке бейімділігін мысал етеді. Демек, екі ойшыл үшін де ұлттық ілгерілеудің негізі – білім, еңбек және ұйымшылдық.
Абайдың үшінші қарасөзінде қоғамдағы билікке құмарлық, мансапқорлық, жалқаулық, мақтаншақтық секілді мінездер сыналады. Ахмет те ел басқару, сайлау, болыстық жүйе мәселелерін талқылағанда осы қоғамдық дерттерге назар аударады.
Абай:
«Билік деген біздің қазақ ішінде әрбір сайланған кісінің қолынан келмейді»
деген ой айтса, Ахмет сайлаудың мәнін халықтың саяси сауаттылығы мен жауапкершілігі тұрғысынан қарастырады. Екеуінің де түпкі мақсаты – биліктің жеке бастың пайдасына емес, елдің игілігіне қызмет етуі.
Бұл жерде Абайдың әлеуметтік сыны мен Ахметтің саяси публицистикасы бір-бірін толықтырады. Абай қоғамның мінезін талдаса, Ахмет сол мінездің қоғамдық-саяси салдарын көрсетеді.
Қарасөз бен дарасөз
Абайдың жетінші қарасөзіндегі «жан құмары» мен «тән құмары» туралы ойлар адам табиғатын тануға бағытталған. Ол адамның дүниеге келгеннен кейінгі қалыптасуына білім мен тәрбиенің ықпалын ерекше бағалайды.
Ахметтің:
«Ұлша тәрбиелесең – ұл, құлша тәрбиелесең – құл», - деген сөзі де тәрбиенің адам қалыптасуындағы рөлін көрсетеді.
Екі ойшыл үшін де адам дайын күйінде қалыптаспайды. Оның мінезі, санасы, дүниетанымы тәрбие, білім және қоғамдық орта арқылы жетіледі. Сондықтан олардың шығармаларында бала тәрбиесі мен ағарту мәселесінің жиі көтерілуі заңды.
Абай адамның ішкі дүниесіне үңілсе, Ахмет осы мәселені ұлттық тәрбие мен ағарту ісімен байланыстырады. Осы арқылы жеке адамның кемелденуі мен ұлттың жаңғыруын бір-бірінен бөліп қарамайды.
Сөздің қоғамдық қызметі
Абай үшін сөз – адамның санасына әсер ететін рухани күш. Ахмет үшін де сөздің қоғамдық жауапкершілігі аса жоғары болды. Оның «Қазақ» газетіндегі қызметі осы ұстанымның нақты көрінісі.
Ахмет «Әдебиет танытқышта» мақал, афоризм, нақыл сөз секілді жанрлық құбылыстарды теориялық тұрғыдан саралады. Оның өзі де публицистикасында қысқа әрі нұсқа, ойға салмақ түсіретін ділмәр тіркестерді мол қолданды.
Абайдың:
«Ойын арзан, күлкі қымбат», - деген қысқа әрі афористік ойы адамның мінезі мен рухани деңгейін бағалауға бағытталса,
Ахметтің:
«Елде жоқ рух – ақын сөзіне қайдан келсін», - деген сөзі ақын мен қоғам арасындағы байланысты көрсетеді.
Екі тұлға үшін де сөз – жай көркемдік құрал емес, қоғамды оятатын, адамды ойландыратын, әрекетке бастайтын күш.
«Толық адамнан» еркін адамға дейінгі жол
Абайдың шығармашылығындағы «толық адам» идеясы адамның ақыл, қайрат, жүрек үйлесіміне негізделеді. Оның қарасөздеріндегі талап, еңбек, білім, ар, ұят, әділет туралы ойлардың барлығы осы адам концепциясының айналасына жинақталады.
Ахметтің өмірі мен қоғамдық қызметіне қарасақ, Абай шығармаларындағы көптеген ұстанымдардың ХХ ғасыр басында азаматтық әрекетке айналғанын көреміз. Абай сөз арқылы қоғамның кемшілігін көрсетіп, адамды өзгеруге шақырса, Ахмет сол өзгерісті ағарту, баспасөз, ғылым, тіл білімі және қоғамдық қызмет арқылы жүзеге асыруға ұмтылды.
Сондықтан Абай мен Ахмет арасындағы сабақтастықты тек «бірі екіншісіне еліктеді» деген деңгейде түсіндіру жеткіліксіз. Абай қалыптастырған ұлттық ойдың ХХ ғасыр басындағы тарихи жағдайда жаңа сипат алып, Ахмет бастаған Алаш зиялыларының қоғамдық қызметінен көрінуі – әлдеқайда күрделі құбылыс.
Абай және Алаш идеясы
Бұл сабақтастықты «Алаш» партиясының бағдарламасынан да аңғаруға болады. 1917 жылы жарық көрген бағдарламада мемлекет құрылысы, жергілікті бостандық, негізгі құқық, дін, билік пен сот, ел қорғау, салық, жұмысшылар, ғылым-білім және жер мәселелері қамтылды.
Осы мәселелердің басым бөлігі Абай шығармаларында да әртүрлі деңгейде көтерілген. Білім мен ғылым, әділетті билік, жер, ел бірлігі, адамның құқығы мен жауапкершілігі – Абай ойының да, Алаш бағдарламасының да негізгі арналарын құрайды.
Әрине, Абайды тікелей Алаш партиясының саяси бағдарламасының авторы ретінде көрсетуге болмайды. Алайда Абай шығармаларында қалыптасқан ұлттық сана, ағартушылық идея және қоғамдық сын Алаш қайраткерлерінің дүниетанымымен сабақтас болды. Ахметтің Абайға берген жоғары бағасы да осы рухани жалғастықтың маңызды дәлелі.
Сондықтан Абайды Алаш қозғалысының тікелей саяси жетекшісі емес, оның идеялық-рухани алғышарттарын қалыптастырған ірі тұлғалардың бірі ретінде қарастырған орынды.
Қорытынды
Абай мен Ахмет шығармашылығының үндестігі – қазақ әдебиетіндегі жай ғана әдеби ықпал мәселесі емес. Ол ХІХ ғасырдың екінші жартысынан ХХ ғасырдың басына дейінгі ұлттық ойдың даму логикасын көрсететін маңызды құбылыс. Абай қазақ қоғамының ішкі қайшылықтарын ашып, білім мен ғылымның, еңбек пен талаптың, әділет пен адамгершіліктің маңызын көрсетті. Ахмет осы мәселелерді жаңа тарихи жағдайда жалғастырып, оларды ағартушылықпен, баспасөзбен және қоғамдық-саяси әрекетпен ұштастырды.
Абайдың қарасөздері мен Ахметтің көсемсөздерінде білім, еңбек, елдік сана, тәрбие, билік, жауапкершілік туралы ортақ ойлар бар. Абай поэзиясының ырғақтық-көркемдік үлгілері Ахмет шығармашылығында жаңаша сипатта жалғасты. Аударма саласында да олардың шығармашылық жолдары түйісіп, Крылов мысалдары арқылы ұлттық әдебиеттің мүмкіндігін кеңейтті. Ең бастысы екі тұлға да сөзді халықтың рухани дамуының құралы деп түсінді. Абайдың сөзі қазақ қоғамының өзіне сырттай қарап, өз кемшілігін тануына мүмкіндік берсе, Ахметтің сөзі сол танымды қоғамдық әрекетке ұластырды. Сондықтан Абай мен Ахмет арасындағы байланыстың ең маңызды өзегі – сөзден іске, ойдан әрекетке, жеке адамның кемелденуінен ұлттық сананың жаңғыруына дейінгі сабақтастық.
Абайдың туған күнінде оның мұрасын еске алудың ең мәнді жолы – дайын тұжырымдарды қайталау емес, шығармаларын жаңа қырынан қайта оқу. Өйткені Абайдың өз сөзімен айтқанда, оның сөзінен «керекті сөз» табатын ұрпақ әлі де бар. Ал сол сөзді өз дәуірінің қажетіне жарату – кейінгі буынның міндеті.
