Алғашқы қауымның тарихи таным-түсініктері
Адамзаттың өткенді тану тәжірибесі жазу пайда болғаннан әлдеқайда бұрын қалыптасты. Жазба тарих б.з.д. IV–III мыңжылдықтарда Месопотамия мен Египетте орныға бастағанымен, оған дейінгі қауымдардың да өз өткені туралы түсініктері болды. Олар өткенді жылдар мен ғасырларға бөліп жазған жоқ, бірақ ата-бабалары туралы әңгімелерді сақтады, белгілі оқиғаларды ұрпақтан ұрпаққа жеткізді, рәсімдерді қайталады, белгілі бір жерлерді қасиетті немесе ерекше деп таныды. Осы құбылыстардың барлығы адамзаттың тарихи санасының жазуға дейінгі формаларын түсінуге мүмкіндік береді.
Бұл мәселені зерттеген XIX–XX ғасырлардағы антропологтар мен дінтанушылар алғашқы қауым мәдениетін әртүрлі түсіндірді. Э. Б. Тайлор мифті адамзаттың табиғат пен дүниенің құбылыстарын түсіндіруге ұмтылысымен байланыстырса, Джеймс Джордж Фрэзер миф пен рәсімнің арақатынасына назар аударды. Эмиль Дюркгейм діни рәсімдер мен ұжымдық өмірдің әлеуметтік табиғатын зерттеді. Бронислав Малиновский мифті абстрактілі түсіндіру ғана емес, нақты әлеуметтік тәртіпті бекітетін мәдени механизм ретінде қарастырды. Кейін Мирча Элиаде миф пен рәсімнің уақытты қабылдауға ықпалын зерттеді. Клод Леви-Стросс мифті адамның әлемді қарама-қарсылықтар арқылы құрылымдап түсіндіру тәсілі ретінде талдады. Сондықтан алғашқы қауымның тарих танымын бір ғана «мифтік дүниетаным» деген ұғыммен шектеу жеткіліксіз. Оның құрамында жад, ауызша әңгіме, миф, рәсім, ата-баба туралы түсінік, кеңістік және қайталанатын әлеуметтік тәжірибе қатар болды.
Алғашқы қауымның өткенді сақтау тәсілі қазіргі архивтік мәдениеттен түбегейлі ерекшеленді. Жазба болмаған жағдайда әлеуметтік тәжірибе адамның жадында және ауызша коммуникацияда сақталды. Қазіргі мәдени антропологияда ауызша дәстүрдің осы қызметі арнайы атап көрсетіледі. UNESCO материалдарында ауызша дәстүрлердің құрамына аңыздар, мифтер, эпикалық жырлар, мақал-мәтелдер, әндер, дұғалар және басқа да ауызша формалар кіретіні көрсетіледі. Олардың негізгі қызметтерінің бірі — білімді, әлеуметтік құндылықтарды және ұжымдық жадты ұрпақтан ұрпаққа жеткізу. Бұл жерде бір ерекшелік бар: ауызша мәтін жазба мәтін сияқты өзгеріссіз сақталмайды. Бір оқиғаны әр айтушы белгілі бір деңгейде өзгертіп жеткізуі мүмкін. UNESCO да ауызша дәстүрдің қайталану, импровизация және жаңа элементтерді қосу арқылы өмір сүретінін атап көрсетеді. Демек, алғашқы қауымның тарихи жады «өткенді дәлме-дәл сақтау» принципіне емес, өткенді қайта айту арқылы сақтау принципіне негізделді. Бұл айырмашылық маңызды. Себебі ауызша дәстүрдегі өзгеріс міндетті түрде тарихи ақпараттың бұрмалануы дегенді білдірмейді. Керісінше, қауым үшін маңызды деп танылған мазмұн сақталып, екінші дәрежелі бөлшектер өзгеруі мүмкін. Осылайша тарихи жад әлеуметтік қажеттілікке қарай іріктелді.
Миф тарихи жадтың формасы
Алғашқы қауымның өткен туралы түсінігін сөз еткенде миф мәселесін айналып өту мүмкін емес. XIX ғасырдағы антропологиялық мектептердің бірі мифті адамның табиғи және әлеуметтік құбылыстарды түсіндіру әрекеті ретінде қарастырды. Э. Б. Тайлордың Primitive Culture (1871) еңбегі осы бағыттың маңызды классикалық жұмыстарының бірі болды. Тайлор миф пен діни түсініктерді адамзат мәдениетінің ерте дамуымен байланыстырды. Алайда кейінгі антропология мифті тек «алғашқы ғылым» ретінде түсіндіру жеткіліксіз екенін көрсетті. Бронислав Малиновский мифтің қоғамдағы практикалық қызметіне назар аударды. Оның пайымдауынша, миф белгілі бір салтты, моральдық норманы немесе әлеуметтік институтты заңдастыруға қатыса алады. Яғни миф «бұл неге бұлай?» деген сұраққа ғана жауап бермейді; ол «бұл неге осылай болуы керек?» деген әлеуметтік сұраққа да жауап береді. 1926 жылғы Encyclopaedia Britannica мақаласында да мифке қатысты сол кездегі антропологиялық пікірталастар көрсетіліп, мифтердің бір бөлігі ата-бабалардың ерліктерін баяндайтыны және мұндай әңгімелер туыстық байланыстарды нығайтып, қауымдық бірлікті күшейтетіні жазылған. Осыдан мифтің тарихи қызметін анық көруге болады. Мифте өткеннің нақты хронологиясы берілмесе де, қауымның «біз қайдан келдік?», «біздің тәртібіміз қалай пайда болды?», «ата-бабаларымыз кім болды?»деген сұрақтарына жауап қалыптасты.
Ата-баба және қауымның өткені
Алғашқы қоғамдағы тарихи жадтың маңызды нысандарының бірі — ата-баба. Адам өзін жеке тұлға ретінде ғана емес, белгілі бір туыстық топтың мүшесі ретінде қабылдады. Сондықтан «мен кіммін?» деген сұрақтың жауабы «менің ата-бабам кім?» деген сұрақпен байланысты болды. Мұндай жағдайда шежіре тек туыстық қатынастарды белгілеу құралы емес, әлеуметтік жадтың механизміне айналды. Ата-бабалардың есімдері, олардың көшкен жерлері, жасаған әрекеттері немесе қауымға қатысты маңызды оқиғалар ауызша түрде сақталды. Бұл құбылысты кейінгі көптеген дәстүрлі қоғамдардан да көруге болады. Мысалы, жазба тарихы қалыптасқанға дейінгі және ерте жазба дәуірлердегі қоғамдарда билеушілердің, әулеттердің, тайпалардың шығу тегі туралы шежірелік баяндаулар маңызды саяси және әлеуметтік қызмет атқарды. Мұнда өткен жай ғана еске алынбайды. Өткен арқылы қазіргі әлеуметтік құрылымның заңдылығы түсіндіріледі. Алғашқы қауымның тарихи танымын түсінуде рәсімнің маңызы ерекше. Джеймс Фрэзер мен оның алдындағы антропологиялық зерттеулер миф пен рәсім арасындағы байланысты кеңінен қарастырды. Кейінгі зерттеулер бұл байланысты бір бағытты схема ретінде түсіндіруден бас тартқанымен, рәсімнің әлеуметтік жадты сақтаудағы рөлі маңызды болып қала берді. 1911 жылғы Encyclopaedia Britannica-дағы «Ritual» мақаласында Уильям Робертсон Смиттің еңбектеріне сүйене отырып, кейбір алғашқы діни жүйелерде рәсімнің мифтен бұрын тұруы немесе мифтің рәсіммен тығыз байланыста қалыптасуы мүмкін екені талқыланады. Бұл жерде біз үшін маңыздысы — рәсімнің өткенді сөзбен емес, әрекетпен қайталауы. Мысалы, белгілі бір қауымның маусымдық рәсімді жыл сайын қайталауы оның бұрыннан келе жатқан тәртібін жаңғыртады. Жерлеу дәстүрі өлімге қатысты қалыптасқан түсініктерді сақтайды. Ересектікке өту рәсімі адамның қауымдағы әлеуметтік мәртебесінің өзгеруін белгілейді.
Уақыт: цикл және оқиға
Алғашқы адамның уақыт туралы түсінігін қазіргі тарихи хронологиямен салыстыруға болмайды. Табиғаттағы қайталанатын құбылыстар уақытты бағдарлаудың маңызды негізі болды: күн мен түннің ауысуы, ай фазалары, жыл мезгілдері, жануарлардың маусымдық қозғалысы, өсімдіктердің өсу кезеңдері. Мирча Элиаде кейін мифтік уақытты зерттей отырып, дәстүрлі қоғамдардағы рәсімнің белгілі бір «алғашқы» немесе үлгілік оқиғаны қайта жаңғырту қызметіне назар аударды. Оның The Myth of the Eternal Return (1949) еңбегінде архаикалық қоғамдардағы уақытты циклдік қабылдау мәселесі кеңінен талданды. Алайда бұл жерде бір сақтық қажет. «Алғашқы адамдар уақытты тек циклдік қабылдады» деп жалпылау ғылыми тұрғыдан тым қарапайым болар еді. Қауым күнделікті табиғи циклдерді бақылай отырып өмір сүргенімен, нақты әлеуметтік оқиғалардың — адамның тууы, өлімі, көшуі, қақтығыс, табиғи апат немесе белгілі бір тұлғаның әрекеті — бір рет болатындығын да ажырата алды. Сондықтан алғашқы тарихи санада циклдік уақыт пен оқиғалық уақыт қатар өмір сүрді деуге болады.
Кеңістік және тарихи жад
Өткенді сақтау тек уақытпен байланысты болған жоқ. Белгілі бір жер де тарихи жадтың тасымалдаушысына айналды. Тау, өзен, үңгір, бұлақ, аңғар немесе қоныс белгілі бір оқиғамен байланысты болған жағдайда оның атауы мен оған қатысты әңгіме ұрпақтан ұрпаққа берілуі мүмкін. Бұл құбылысты қазіргі антропологияда мәдени кеңістік пен ұжымдық жадты зерттеу барысында да көруге болады. UNESCO материалдарында дәстүрлі білімнің табиғат пен қоршаған орта туралы білімді де қамтитыны, ал мұндай білімнің ұрпақаралық жолмен берілетіні атап көрсетіледі. Осыдан алғашқы қауым үшін кеңістіктің тек географиялық мағынада болмағанын көруге болады. Белгілі бір орынның мәні оның сол жерде болған оқиғалармен, ата-бабалармен немесе рәсімдермен байланысына қарай қалыптасты.
Дәстүр қалай пайда болды?
Бұл мәселе алғашқы қауымның тарихи санасын түсіну үшін ерекше маңызды. Дәстүр дайын күйінде пайда болмайды. Алдымен белгілі бір әрекет қалыптасады. Ол әрекет белгілі бір жағдайда қайта орындалады. Қайталану нәтижесінде ол қауым үшін таныс әрі күтілетін мінез-құлық формасына айналады. Кейін оның шығу себебі ұмытылған жағдайда да әрекеттің өзі сақталуы мүмкін. Қазіргі UNESCO дәстүрлі мәдениеттің ұрпақтан ұрпаққа берілумен қатар, әрбір жаңа орындауда қайта жасалып, өзгеріп отыратынын атап көрсетеді. Бұл қазіргі «дәстүр» ұғымының маңызды ерекшелігін көрсетеді: дәстүр — өткеннің өзгермейтін көшірмесі емес. Ол әр ұрпақта қайта орындалады және сол арқылы өмір сүреді. Дәл осы ерекшелік алғашқы қауымға қатысты да маңызды. Бір әрекеттің ұрпақтан ұрпаққа берілуі оны автоматты түрде «өзгермейтін» етпейді. Керісінше, дәстүрдің өмір сүруінің шарты — оның жаңа жағдайларда қайта орындалуы.
Жазудың пайда болуы тарихи сананың бірден өзгеріп кетуін білдірген жоқ. Жазба мәдениет қалыптасқаннан кейін де ауызша дәстүр ұзақ уақыт бойы өмір сүрді. Керісінше, жазба және ауызша формалар қатар қолданылды. Месопотамиядағы сына жазуы, Египеттегі иероглифтік жазу және кейінгі грек-рим тарихнамасы өткенді тіркеудің жаңа мүмкіндіктерін қалыптастырды. Оқиғаның мерзімін, билеушілердің ретін, соғыс пен саяси өзгерістерді жазып қалдыру мүмкіндігі пайда болды. Бірақ жазба тарихтың өзі бұрынғы ауызша дәстүрден толық ажыраған жоқ. Ежелгі эпостар, шежірелер, аңыздар және діни мәтіндер ауызша тараған материалдардың жазбаға түсуі арқылы да сақталды. Сондықтан жазу тарихи сананың басталуы емес, оның жаңа техникалық және интеллектуалдық формасының пайда болуы болды.
Алғашқы қауымның тарих таным-түсінігін қазіргі тарих ғылымының талаптарымен өлшеу дұрыс емес. Ол кезеңде өткенді жүйелі хронологияға түсіретін тарихшы немесе архив болған жоқ. Бірақ өткен туралы әлеуметтік жад қалыптасты. Ол жад мифте айтылды, рәсімде қайталанды, ата-баба туралы әңгімелерде сақталды, белгілі бір кеңістікпен байланыстырылды және ұрпақтан ұрпаққа берілді. Э. Б. Тайлор, Дж. Фрэзер, Э. Дюркгейм, Б. Малиновский, М. Элиаде, К. Леви-Стросс сияқты зерттеушілер бұл құбылыстарды әртүрлі теориялық тұрғыдан түсіндірді. Олардың арасында көптеген пікір айырмашылықтары болғанымен, бір мәселе анық: архаикалық қоғамда өткен туралы түсінік адамның қазіргі әлеуметтік өмірінен бөлек тұрған жоқ. Осы тұрғыдан алғанда, тарихи сананың бастапқы формасын өткенді есте сақтау, оны түсіндіру және әлеуметтік тәжірибе ретінде қайталау үдерістерінен іздеуге болады. Ал дәстүр осы процестің ұрпақаралық жалғасуын қамтамасыз ететін механизмдердің біріне айналды. Кейін жазу пайда болған кезде бұл механизмдердің бір бөлігі мәтінге көшті. Бірақ ауызша жад, рәсім, миф және дәстүр жойылып кеткен жоқ. Олар жазба мәдениетпен қатар өмір сүріп, адамның өткенді түсінуінің маңызды формалары болып қала берді.
