Қазақтың байырғы өлшем бірліктері
Бүгінде ұзындықты метрмен, салмақты килограммен өлшеу қалыпты құбылыс. Ал бірыңғай метрлік жүйе қалыптаспаған заманда қазақ даласында заттың көлемін, ұзындығын немесе салмағын анықтаудың өзіндік тәсілдері болған. Қолөнерші киіз үйдің керегесі мен уығын жасағанда сызғыш іздемеген, саудагер тауардың мөлшерін килограммен есептемеген. Күнделікті тұрмыста адамның дене мүшелеріне, шаруашылық тәжірибесіне және бұрыннан қалыптасқан өлшемдерге сүйенген.
Ұзындық өлшемдері
Қазақтың ұзындық өлшемдерінің едәуір бөлігі адам денесіне негізделген. Соның ең кішілерінің бірі – елі. Елі деп саусақтың көлденең енін атаған. Бір елі шамамен 1,5–2 сантиметр көлемінде. Бұл өлшем әсіресе қазақтың тұрмысында жақсы сақталған. Мәселен, жылқы қазысының қалыңдығы әлі күнге дейін «бір елі», «екі елі», «төрт елі» деп сипатталады. Зейнолла Сәнік келтірген өлшемдер бойынша екі елі шамамен 4–5 сантиметрге, төрт елі 8–9 сантиметрге жуықтайды. Елі тек тағам мөлшерін анықтауда қолданылмаған. Киім тігу, ою-өрнек түсіру, ағаш өңдеу, ер-тұрман жасау сияқты қолөнер салаларында да шағын аралықтарды белгілеуге ыңғайлы өлшем болған.
Қол саусақтарына негізделген тағы бір кең таралған өлшем – сүйем. Бас бармақ пен сұқ саусақты керген кездегі екі саусақ ұшының аралығы сүйем деп есептелген. Оның ұзындығы шамамен 17–19 сантиметр. Ал сынық сүйем – сұқ саусақты бүгіп, оның буыны мен бас бармақтың арасын өлшеуден шыққан атау. Оның шамасы шамамен 14–15 сантиметрге жуық болған.
Сүйемнен үлкен өлшем – қарыс. Ол қолды барынша кергендегі бас бармақ пен шынашақ ұштарының аралығымен анықталған. Бір қарыс шамамен 20–21 сантиметрге тең. Қолды мейлінше керіп өлшеген үлкендеу нұсқасы «кере қарыс» деп те аталған. Қарыс қазақ тұрмысында өте жиі пайдаланылған. Киіз үйдің ағаш бөлшектерін, тұрмыстық заттарды, мата мен теріні өлшегенде осы өлшемдер басшылыққа алынған.
Тұтам – қолмен тұтып, жұдырықтағандағы шамамен төрт саусақтың енін білдіретін өлшем. Оның көлемі шамамен 7–10 сантиметр аралығында. Бұл да ұсақ бұйымдарды, ағаш, сап, жіп немесе басқа заттардың бөліктерін шамалап өлшеуге ыңғайлы болған. Ал қадам адамның қалыпты бір адымымен есептелген. Оның нақты мөлшері адамның бойына байланысты болғанымен, тарихи сипаттамаларда шамамен 60–70 сантиметр деп көрсетіледі.
Бұлардан ірі өлшем – құлаш. Құлаш деп адамның екі қолын екі жаққа қарай толық созғандағы саусақ ұштарының арасын айтқан. Сондықтан оның ұзындығы да адамның бойына байланысты өзгерген. Құлаш арқан, жіп, ағаш сияқты ұзын заттарды өлшеуге қолайлы еді.
Қазақтар жақын аралықты ғана емес, алыс қашықтықты да өзіндік атаулармен мөлшерлеген. Бірақ мұнда сантиметр немесе метр емес, адамның дауысы, көру мүмкіндігі, малдың жүрісі мен аттың шабу қашықтығы негізге алынған. Сондықтан тілде әудем жер, айғай жетер жер, көз көрім жер, қозы көш жер, тай шаптырым, құнан шаптырым, ат шаптырым секілді атаулар қалыптасты.
Салмақ өлшемдері
Мысқал – Шығыс елдерінде ертеден белгілі шағын салмақ өлшемі. Ол көбіне алтын-күміс, асыл заттар, дәрі-дәрмек пен бояу сияқты аз мөлшердегі дүниелерді өлшеуге пайдаланылған. Ортағасырлық мұсылман метрологиясында канондық мысқал шамамен 4,464 грамға тең болған. XIV ғасырдағы Қыпшақ жерінде де шамамен 4,46 грамдық мысқал белгілі. Ал Хорезмде – шамамен 4,45 грамм, Самарқанда – 4,46 грамм, Бұхарада 4,8 немесе 5 грамдық мысқал түрлері қолданылған.
Қазақ даласында кейінгі кезеңде кең тараған өлшемдердің бірі – қадақ. Орыс өлшем жүйесімен сәйкестенген қолданысында бір қадақ бір фунтқа, яғни шамамен 409,5 грамға тең болған.
Қадақтан үлкен өлшем – пұт. Бір пұт 40 қадаққа, қазіргі өлшеммен шамамен 16,38 килограмға тең. Пұт Ресейдің байырғы салмақ бірлігі болғанымен, Қазақстанның Ресей империясымен сауда-экономикалық байланысы күшейген кезеңде қазақ даласында да кеңінен қолданысқа енген. Астық, ұн, тұз, жүн секілді көп мөлшердегі тауарлардың салмағы пұтпен есептелді.
Батпан – қазақ даласы мен Орталық Азияда қолданылған ірі салмақ өлшемдерінің бірі. Ол астық, азық-түлік және басқа да көлемді жүктердің салмағын өлшеуде пайдаланылған. Бір батпан шамамен 10,5 пұтқа тең болған. Бұл өлшем сауда-саттық пен шаруашылықта кең қолданылған.
