Астанадағы алғашқы ғимараттар

1997 жылы Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен елорданы Алматыдан Ақмолаға көшіру туралы тарихи шешім қабылданды. 

Шағын провинциялық қаладан жаһандық деңгейдегі мегаполиске айналу миссиясын арқалаған шаһар 1998 жылы Астана болып өзгертіліп, әлем назарын аударған ауқымды құрылыс алаңына айналды. 

Бұл кезеңдегі сәулет өнері ескі кеңестік жүйенің идеологиясынан арылып, Тәуелсіз Қазақстанның жаңаруын, ұлттық бірегейлігі мен болашаққа ұмтылған заманауи көзқарасын паш етуі тиіс еді.

Алғашқы маңызды құрылыстар мен инфрақұрылым

Астананың «жаңа» кезеңінің басталуына тікелей байланысты бірнеше өзекті нысан қаланың әкімшілік және рухани орталығының негізін қалады.

Президент резиденциясы (Ақорданың алғашқы кешені): Мемлекет басшысының жұмыс және тұрғын орны тез арада дайындалуы қажет болды. Бастапқы кезеңде қолданыстағы ғимараттарды бейімдеу және жаңа әкімшілік құрылыстарды жедел салу басты міндет болып, бұл кешен кейіннен Ақорданың негізіне айналды.

Парламент және Үкімет ғимараттары: Заң шығарушы және атқарушы билік органдарына арналған бұл құрылыстар елорданың көшуінің айқын белгісіне айналып, қаланың жаңа әкімшілік ядросын қалыптастырды.

Алғашқы тұрғын үйлер мен әкімшілік-тұрғын кешендер: Шенеуніктер, дипломаттар және өңірден келген мамандар үшін қажеттілікке сай қарапайым, бірақ заманауи көпқабатты үйлер, әкімшілік ғимараттар мен маңызды инфрақұрылымдық нысандар жедел салынды.

Мәдени және қоғамдық нысандар: Қаланың тек әкімшілік емес, рухани және мәдени орталыққа айналуын қамтамасыз ету үшін алғашқы театрлар мен мәдени ошақтардың құрылысы қатар жүргізілді.

«Бәйтерек»: Жаңа Қазақстанның басты символының дүниеге келуі

Астананың сәулеттік бет-бейнасын айқындаған ең маңызды әрі іргелі жоба — «Бәйтерек» монументі (толық атауы — «Астана-Бәйтерек»). Есіл өзенінің сол жағалауындағы Нұржол бульварында орын тепкен бұл бірегей туындының идеясы мен алғашқы нобайының авторы — Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаев. Кейбір деректерде оның алғашқы эскизі ұшақта қағаз майлыққа салынғаны айтылады.

Монументтің негізіне ежелгі түркі-қазақ мифологиясындағы Өмір ағашы туралы аңыз алынды. Оған сәйкес, әлем өзенінің жағасындағы қасиетті ағаштың басында Самұрық құсы алтын жұмыртқа (Күннің символы) салады, ал ағаш түбіндегі айдаһар оны жұтпақшы болады. Бұл — жақсылық пен жамандықтың, жарық пен қараңғылықтың мәңгілік күресін және өмірдің жаңаруын білдіреді. Бастапқыда шетелдік сәулетшілердің (мысалы, араб сәулетшілерінің 200 метрлік шпиль жобасы немесе Зураб Церетелидің ұсыныстары) нұсқалары қарастырылғанымен, ең өміршең әрі мазмұнды отандық жоба таңдалды.

Жобаны Қазақстан Сәулетшілер одағының президенті Ақмырза Рүстембеков бастаған авторлар тобы (архитекторлар С. Базарбаев, Ж. Айтбалаев, инженер-конструктор М. Вахштейн және дизайнер А. Оспанов) әзірледі. Құрылыс жұмыстары 1996 жылдың 25 қазанында басталып, 2002 жылдың 30 тамызында аяқталды.

Бәйтерек монументі халықаралық деңгейде жоғары бағаланып, 2002 жылы ТМД елдері Сәулетшілер одағының Халықаралық қауымдастығының байқауында Гран-при иеленді, сондай-ақ Софиядағы триенналеде және Бишкектегі байқауларда жүлделі орындарға ие болды.

Қаланың бас жоспарын жасауда әлемге әйгілі жапон сәулетшісі Кишо Курокаваның «метаболизм» теориясы негізге алынды. Оған сәйкес, Астана табиғат пен технологияның үйлесімі, үнемі дамып, жаңарып отыратын тірі ағза ретінде жобаланды.

Алғашқы жобаларды әзірлеуге сондай-ақ, отандық сәулетшілер белсенді қатысып, ұлттық дәстүрлерді заманауи формалармен үйлестіруге тырысты. Сонымен қатар, Норман Фостер сияқты халықаралық деңгейдегі мастифтер мен шетелдік фирмалардың қатысуы Астанаға әлемдік заманауи сәулет тілін әкелді. 

Сәулеттік ерекшеліктер мен стилистикалық ізденістер

1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басындағы Астана сәулеті бірнеше өзіндік ерекшеліктерімен көзге түсті:

Жеделдік және прагматизм: Құрылыс өте қысқа мерзімде жүргізілгендіктен, бастапқы ғимараттарда функционалдық басым болды. Дегенмен, бұл прагматикалық қадамдар кейіннен әлемдік деңгейдегі сәнді және символикалық архитектураға жол ашты.

Ұлттық нақыш пен посткеңестік стильдің синтезі: Кеңестік дәуірдің қалдықтары (қатты геометрия, функционализм) жаңа қазақ ұлттық мотивтерімен, сондай-ақ шығыс пен батыстың заманауи элементтерімен араластырылды.

Монументалдылық мен символизм: Ғимараттар тек қолданбалы мақсат үшін емес, мемлекеттің жаңа бастауын, тәуелсіздікті және болашаққа сенімді бейнелеу мақсатында салынды. Биік мұнаралар, күмбездер, ашық кеңістіктер мен кең алаңдар қала келбетінің ажырамас бөлігіне айналды.

Климатқа бейімделу: Қатал континенттік климат (қыстағы қатты аяз бен жаздағы ыстық) сәулетшілерден арнайы климаттық төзімді құрылыс материалдарын – берік металл конструкциялары мен жоғары сапалы шыны түрлерін қолдануды талап етті.

Ақмоланың астана болып ресми көшуі мен алғашқы құрылыстары 1997–2000 жылдар аралығындағы жедел ізденістердің жемісі болды. Бастапқы қарапайым әрі қажеттілікке негізделген қадамдар мен Бәйтерек сияқты бірегей монументтер біртіндеп 2000 жылдардың ортасынан бастап «Хан Шатыр», «Бейбітшілік және келісім сарайы» сынды футуристік және әлемдік деңгейдегі архитектуралық шедеврлерге ұласты. 

Бүгінгі таңда ұлттық валютамызда бейнеленіп, еліміздің визит картасына айналған бұл нысандар жаңа мемлекеттің мызғымас символы ретінде бүгінгі мегаполистің іргетасын қалады.