Қасиетті мұрамызды әлем мойындады: Маңғыстаудың жерасты мешіттері ЮНЕСКО-ның тізіміне енді

Бұл бірнеше жылға созылған жүйелі жұмыстың, халықаралық сараптамалардың және мемлекет деңгейінде жүргізілген кешенді дайындықтың нәтижесі. Маңғыстаудың жерасты мешіттерін ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізу мәселесі Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың тікелей назарында болды. 2024 жылы Атырауда өткен Ұлттық құрылтайдың үшінші отырысында Президент аталған нысандарды ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізу жұмыстарын бастауды тапсырған еді. Осыдан кейін халықаралық талаптарға сәйкес номинациялық құжаттар әзірленіп, тарихи кешендерді қорғау, сақтау және басқару бағытындағы жұмыстар кезең-кезеңімен жүзеге асырылды.

Өткен жылы бұл бағыттағы жұмыстар жаңа кезеңге өтті. 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстанға ЮНЕСКО жанындағы Ескерткіштер мен тарихи орындарды сақтау жөніндегі халықаралық кеңестің (ICOMOS) техникалық бағалау сарапшысы, профессор Фиген Кывылджым Чоракбаш арнайы келіп, Маңғыстаудың жерасты мешіттерін жан-жақты зерттеді. Сарапшыны Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева қабылдап, тараптар ЮНЕСКО-ға ұсынылған «Маңғыстаудың жерасты мешіттері» номинациясының қаралу барысын талқылады.

Кездесу барысында министр Аида Балаева жерасты мешіттерін Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізу мәселесі Мемлекет басшысының жеке бақылауында екенін атап өтті. Сондай-ақ профессор Чоракбаштың сараптамалық қорытындысы Қазақстанның бірегей мәдени мұрасын адамзаттың ортақ қазынасы ретінде мойындатуға маңызды үлес қосатынына сенім білдірді.

Одан кейін 17-24 қыркүйек аралығында ИКОМОС-тың сараптамалық миссиясы Маңғыстау өңірінде кешенді жұмыс жүргізді. Сараптама барысында жерасты мешіттерінің буферлік аймақтары мен шекараларын белгілеу, тарихи нысандарды консервациялау және қорғау, тұрақты басқару жүйесін қалыптастыру, туристік инфрақұрылымды дамыту мәселелері қарастырылды. Бұл жұмысқа орталық және жергілікті мемлекеттік органдардың өкілдерімен қатар археология және реставрация саласының қазақстандық мамандары қатысты.

Сол кезде Президенттің кеңесшісі Ерлан Қарин ИКОМОС миссиясының қорытындысы бойынша «Маңғыстау түбегіндегі жерасты мешіттері» номинациясына техникалық бағалау дайындалатынын, ал түпкілікті шешім ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар комитетінің 2026 жылғы шілдедегі отырысында қабылданатынын мәлімдеген болатын. Сонымен бірге ол ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар орталығында ТМД кеңістігіндегі алғашқы бірлескен «Үстірт жазығы» номинациясын қарау үдерісі де басталғанын хабарлаған еді.

Бір жылға жуық уақытқа созылған осы жұмыстар өз нәтижесін берді. 2026 жылғы 25 шілдеде Пусан қаласында өткен ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұралар комитетінің 48-сессиясында Қазақстан ұсынған номинация мақұлданып, Бекет ата, Шопан ата, Қараман ата, Шақпақ ата және Сұлтан Үпі жерасты мешіттері Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілді.

Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары **Ерлан Қарин** бұл тарихи жетістіктің Мемлекет басшысының бастамасы мен тапсырмасының нақты нәтижесі екенін айтты.

«Бұл – Президенттің нақты тапсырмасының орындалуы. 2024 жылы Атырауда өткен Ұлттық құрылтайдың үшінші отырысында мемлекет басшысы Маңғыстаудың жерасты мешіттерін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізу жұмыстарын бастауды тапсырған болатын. Соның нәтижесінде бүгін Қазақстан үшін маңызды тарихи шешім қабылданды», – деді Ерлан Қарин.

Оның айтуынша, Қазақстанның мәдени мұрасы ЮНЕСКО-ның беделді тізіміне соңғы рет осыдан 22 жыл бұрын енгізілген болатын. Кейінгі жылдары Президенттің бастамасымен бұл бағыттағы жұмыстар қайта жанданып, халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жаңа деңгейге көтерілді.

Ерлан Қарин Маңғыстаудың жерасты мешіттері тек діни ғибадат орындары ғана емес екенін де ерекше атап өтті. Оның айтуынша, бұл нысандар өз дәуірінде білім мен ағартудың маңызды орталықтары қызметін атқарып, қазақ даласындағы рухани өмірдің қалыптасуына зор ықпал еткен. Сондықтан олар халқымыздың тарихи жадын, рухани мұрасын және ғасырлар бойы қалыптасқан сәулет өнері дәстүрін айқын бейнелейді.

Шын мәнінде, Маңғыстаудың жерасты мешіттері қазақ жеріндегі ерекше сәулет ескерткіштері саналады. Монолитті жартастарды қашап, жер астына ойылып салынған бұл кешендер табиғи орта мен сәулет өнерінің үйлесімін көрсетеді. Олар ислам өркениетінің қазақ даласында орнығу тарихымен, сопылық мәдениетпен және халықтың рухани өмірімен тығыз байланысты.

Бекет ата мешіті қазақ халқының діни-ағартушылық тарихындағы ең қасиетті орындардың бірі ретінде белгілі. Шопан ата кешені ғасырлар бойы тәу ететін рухани орталық саналып келеді. Қараман ата бірнеше намаз бөлмелері мен оларды жалғайтын дәліздерден тұратын ерекше сәулеттік құрылысымен ерекшеленсе, Шақпақ ата Арал–Каспий өңіріндегі қабырғалары көне жазулар мен бейнелер сақталған сирек ескерткіштердің қатарына жатады. Ал Сұлтан Үпі жерасты мешіті де халық арасында қасиетті зиярат орындарының бірі ретінде бүгінге дейін маңызын жоғалтқан жоқ.

ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілуі бұл тарихи кешендердің халықаралық деңгейде қорғалуына, ғылыми зерттеулердің кеңеюіне және мәдени мұраны сақтау ісінің жаңа кезеңге көтерілуіне мүмкіндік береді. Сонымен қатар Маңғыстау өңірінің туристік әлеуетін арттыруға, тарихи-мәдени бағыттағы жаңа инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыруға және Қазақстанның бай рухани мұрасын әлемге кеңінен танытуға жол ашады.

Ерлан Қариннің айтуынша, Мемлекет басшысының ЮНЕСКО тізімдеріне ұлттық номинацияларды енгізу жөніндегі тапсырмалары жүйелі түрде жалғасады. Алдағы уақытта Жаркент мешітін, Алматыдағы Вознесенск кафедралды соборын, Қаратау петроглифтерін және Абайдың «Қара сөздерін» ЮНЕСКО тізімдеріне енгізу бағытындағы жұмыстарға ерекше назар аударылады.

Маңғыстаудың жерасты мешіттерінің ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енуі – Қазақстанның тарихи-мәдени мұрасын халықаралық деңгейде таныту жолындағы маңызды белес. Бірнеше жылға созылған ғылыми ізденіс, халықаралық сараптама және мемлекет деңгейіндегі жүйелі жұмыстың нәтижесінде қазақ халқының қасиетті рухани мұрасы енді адамзаттың ортақ мәдени қазынасының бір бөлігі ретінде әлемдік деңгейде қорғалатын болды.