Ясауидің қазақ руханиятына қосқан үлесі

Ол қазіргі Түркістан облысындағы Сайрамда дүниеге келіп, өмірінің көп бөлігін Ясы (қазіргі Түркістан) қаласында өткізді. Оның ілімі мен «Диуани хикмет» («Даналық кітабы») атты шығармасы қазақ руханиятының қалыптасуына, исламның түркі даласына сіңуіне және ұлттық адамгершілік құндылықтардың орнығуына зор ықпал етті.

Ясауидің басты мұрасы – «Диуани хикмет» еңбегі. Ол көне түркі (қыпшақ-оғыз аралас) тілінде жазылған. Түпнұсқасы сақталмаған, бірақ түрлі қолжазбалар арқылы жеткен. 

Хикметтер төрт тармақты өлең түрінде құрылған. Оларда:Аллаға деген сүйіспеншілік және оның бірлігі;

Пайғамбарға махаббат;

Адамның кемелдену жолы (шариғат – тариқат – мағрифат – хақиқат);

Моральдық-этикалық құндылықтар: сабыр, тақуалық, адалдық, мейірім, әділдік;

Дүниенің жалғандығы, нафсты жеңу, кедейлік пен қарапайымдылықты дәріптеу;

Үстем таптың қиянатын сынау.

Ясауи араб және парсы тілдерін білсе де, «Парсы тілін білемін, құп көремін түркімді!» деп, халыққа түсінікті түркі тілінде жырлаған. Бұл – исламды көшпелі түркілерге жақындатудың маңызды қадамы болды. Хикметтер ауызша тарап, қазақ фольклорына, терме-нақылдарға, ақындық дәстүрге енді.  

Ясауи ілімі қазақ жерінде исламды тек сыртқы шариғат ретінде емес, жүрекпен сезінетін, адамгершілікке негізделген сопылық жол ретінде орнықтырды. 

Ол ежелгі түркілік сенім-нанымдарды (Тәңірлік элементтерін) исламмен үйлестіріп, жергілікті халыққа жақын етті. Сондықтан «Мәдинада – Мұхаммед, Түркістанда – Қожа Ахмет» деген тәмсіл пайда болды.

Ясауи ілімінің ықпалы:

Тіл мен әдебиетте

• Халықтық поэзия (терме, нақыл, жыр) дәстүрімен сабақтас;

• Асан Қайғы, Абай, Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы және басқа ақындарға тікелей ықпал етті;

• Сопылық поэзияның түркілік үлгісін жасады.

Ясауи хикметтері қазақ фольклорына (мақал-мәтел, аңыз-әпсана) сіңісіп, рухани тәрбие құралына айналды. Тілдік жағынан ол түркі тілінің ғылыми-діни қолданысын кеңейтті. 

Дін мен мәдениет

Адамгершілік және этикалық құндылықтар
Ясауи дүниетанымындағы «кемел адам», «ғарип адам», «топырақ адам», «дертті адам» бейнелері қазақ руханиятының өзегіне айналды:

• Сабыр, шыдамдылық, мейірім, адалдық, бауырмалдықты насихаттады;

• Дүниеқоңыздық пен әділетсіздікті сынады;

• Адамды ішкі тазару арқылы Аллаға жақындатуды үйретті.

Бұл идеялар қазақ этикасының («ұят», «ар», «намыс») қалыптасуына тікелей әсер етті.

Ясауи тариқаты арқылы сопылық қазақ даласында кең тарады. Зікір, пірге бағыну, рухани тазару дәстүрлері халық арасында сақталды.

Ұлттық бірегейлік 

Тәуелсіздік жылдары Ясауи мұрасы қайта жаңғырды. Оның есімімен университет аталды, кесенесі қасиетті зиярат орнына айналды. ЮНЕСКО 2016 жылды Ясауи жылы деп жариялаған.

Қазіргі маңызы

Хикметтер ғасырлар бойы ауызша тарап, халықты имандылыққа, бейбітшілікке, білімге шақырды. Олар қазіргі кезде де жастарды рухани дағдарыстан сақтауға, ұлттық құндылықтарды нығайтуға қызмет етеді. Ясауи ілімі дін мен мазһаб шегінен шығып, жалпы адамзаттық гуманизмге жетелейді.

Жалпылай айтқанда, Ясауи мұрасы қазақ руханиятына төрт бағытта үлес қосты:

1. Діни – исламды түркілік сипатқа иелендіру;

2. Әдеби-тілдік – жазба әдебиет пен әдеби тілдің негізін нығайту;

3. Этикалық – кемел адам және адамгершілік құндылықтар жүйесін қалыптастыру;

4. Ұлттық – тарихи жад пен бірегейлікті нығайту.

Ол бізге «жүрекпен сенуді», «таза өмір сүруді» және «кемелдікке ұмтылуды» үйретті. 

Абай мен Ясауи идеяларының ұқсастығы

Қожа Ахмет Ясауи (XII ғ.) мен Абай Құнанбайұлы (XIX ғ.) арасында жеті ғасырлық уақыт алшақтығы болса да, олардың рухани-философиялық көзқарастарында терең сабақтастық пен идеялық үндестік бар.

 Екі ойшыл да өз дәуірінің рухани реформаторлары ретінде халықты ізгілікке, кемелдікке және шындыққа шақырған. Ясауидің сопылық хикметтері мен Абайдың өлеңдері мен «Қара сөздері» адамның ішкі дүниесін тазарту, адамгершілік және толыққанды тұлға қалыптастыру идеяларымен үндеседі. 

Ясауи іліміндегі кемел адам (нәпсіні жеңген, жүрегін тазартқан, Хаққа жеткен тұлға) Абайдың толық адам ұғымымен тікелей сабақтас. Ясауи: адам шариғат – тариқат – мағрифат – хақиқат сатыларынан өтіп, рухани кемелдікке жетеді.

Абай: «Адам баласы үш нәрседен: жылы жүрек, нұрлы ақыл, ыстық қайраттан болады» (17-қара сөз). Ақыл, жүрек және қайраттың үйлесімі – толық адамның негізі.

Екі ойшыл да адамды тек сыртқы міндеттермен емес, ішкі тазару және өзін-өзі жетілдіру арқылы кемелдендіруді ұсынады. Ясауидің «кемел адам» идеясы Абайда «толық адам» ретінде жаңаша өріс алды. 

Екі ойшылда да жүрек ерекше орын алады:Ясауи: «Кімде-кім жүрегін тазартып, нәпсісін жеңсе, ол – Хақтың жолындағы адам». Жүрек арқылы Алланы тану.

Абай: «Жүректің көзі ашылса, Хақтың Тәжәлін көрерсің». Жүрек – мейірім, махаббат және шындықтың қайнар көзі.

Ясауиде жүрек – сопылық тазару құралы, Абайда – адамгершілік пен ақылдың үйлесімді орталығы. Екеуі де жүрексіз білімнің немесе сыртқы діндарлықтың пайдасыз екенін айтады.3. Махаббат пен әділетЯсауи: түпкі мақсат – Алланы сүю, жаратылысты Алла үшін сүю.

Абай: «Үш сүю» идеясы – Алланы сүю, адамзатты сүю, әділетті сүю. 45-қара сөзде: «Алланың адам баласына ең қымбат еткен аманаты – махаббат пен әділет».

Екеуі де махаббатты тек сезім ретінде емес, адамгершілік пен әділеттің негізі ретінде қарастырады. Ясауидің Хаққа деген ғашықтығы Абайда жалпы адамзаттық махаббат пен әділетке ұласады. 

Екі ойшыл да:Надандықты, дүниеқоңыздықты, жалған діндарлықты сынайды;

Білім мен еңбекті дәріптейді;

Нәпсіні жеңуді, қарапайымдылық пен тазалықты үндейді.

Ясауи хикметтерінде дүниенің жалғандығы мен тақуалық жырланса, Абайда «Ғылым таппай мақтанба», «Еңбек етсең ерінбей» сияқты идеялар сол рухани сарынның жалғасы ретінде көрінеді. Екеуі де халықты прогрессивті ойлауға, өзін-өзі жетілдіруге шақырады.

Әлеуметтік сын және тәрбиелік бағытЯсауи хандардың, бектердің, қазылардың қиянатын сынаса, Абай өз заманындағы надандықты, әділетсіздікті, жалқаулықты сынайды. Екеуінің шығармалары да дидактикалық (тәрбиелік) сипатта: халыққа дұрыс жол көрсету, рухани оянуға үндеу.ҚорытындыЯсауи мен Абай арасындағы ұқсастық – қазақ руханиятының үздіксіздігін көрсетеді. Ясауи – сопылық негізін қалаған пір, Абай – сол рухани мұраны XIX ғасыр жағдайында жаңғыртқан ағартушы. Екеуі де:Адамды кемелдендіруді;

Жүрек пен ақылдың үйлесімін;

Махаббат, әділет, ізгілікті;

Білім мен еңбекті басты құндылық ретінде ұсынды. Ясауи ілімі Абай арқылы Алаш зиялыларына да әсер етті.