Еуразиядағы құлдық: Петрге дейінгі Ресейде тұтқындар мен құлдар қалай өмір сүрді?

Ресей мен Орталық Азияда бірнеше ғасыр бойы тәуелділіктің өз формалары өмір сүрді — қарыздық қызмет пен холоптықтан бастап әскери тұтқын мен адамдарды ірі сауда жолдары арқылы сатуға дейін. Бірақ холоп, крепостной, қызметші және құл арасындағы шекара қайдан өтті? Және бұл сұраққа жауап бермейінше Ресей мемлекетінің дамуын, оның әлеуметтік және әскери жүйесін түсіну неге мүмкін емес? 

Qazaqstan Tarihy порталы XIV ғасырдан XIX ғасырға дейінгі Ресей мен Орталық Азиядағы құлдық пен тәуелділік формаларына арналған зерттеумен танысып, бірінші бөлімде ресейлік тәжірибе туралы — холоптық, оның құқықтық табиғаты, крепостнойлық құқықпен байланысы және ерікті емес еңбекті ретұптағы мемлекеттің рөлі туралы әңгімелейді.

 Бұл біздің материалымыздың бірінші бөлігі, келесі жарияланымда біз құлдық, әскери тұтқын және құл саудасы мәселесі Орталық Азиямен, хандықтармен, көшпелі қоғамдармен және еуразиялық сауда жолдарымен қалай байланысты болғанын қарастырамыз.

Дереккөз: «Slavery and Bondage in Central Asia and Russia from the Fourteenth to the Nineteenth Century», Alessandro Stanziani

Еркіндер қалай еркіндіктен айырылды 

Ресейдегі крепостнойлық құқықты Мәскеу мен Орталық Азиядағы XIV ғасыр мен XVIII ғасырдың басы аралығындағы қабалдық тәуелділік формаларының эволюциясы контекстінен тыс зерттесе, оны түсіну екіталай. Жалпы алғанда, Еуразиядағы қабалдық тәуелділіктің тарихы бір жағынан тәуелділіктің жалпы формалары мен әскери тұтқындар, ал екінші жағынан құлдық арасындағы байланысты пайдалы түрде түсінуге мүмкіндік береді. Ежелгі, ортағасырлық және қазіргі заманғы құлдықты зерттеулерде құлдыққа түсірудің екі негізгі көзі аталып өтіледі: қарыз (жеке немесе әлеуметтік міндеттеменің формасы ретінде кеңінен түсінілетін) және әскери отрядтар немесе соғысып жатқан армиялардың басып алуы. Бұл жіктеу кейбір маңызды нақтылауларды талап етеді. Мысалы, әскери тұтқындарды құн төлеп сатып алуға ұсынуы мүмкін еді, бірақ оларды құлдыққа да сата алатын. Тұтқындарды жеңіске жеткен әскери тараптың ішкі нарығында сату кең таралған еді; алайда мұндай ауысу клан көшбасшыларының немесе мемлекеттің келісімін талап етті. 

Сондықтан әскери тұтқын мен құл арасындағы шекара икемді болды және әскери қолбасшылардың, саяси көшбасшылардың, құл саудасындағы делдалдардың және құл иеленушілердің әскери тұтқындардың тағдыры туралы өзара келіссөздеріндегі күшіне тәуелді болды. Бұл тұрғыдан алғанда, Ежелгі Римдегі немесе Жаңа заман Африкасындағы құлдар мен тұтқындар әртүрлі құбылыстарды білдіреді. Өз кезегінде, қарыздық және «міндетті» құлдар қарыздық қабалдан бастап ерікті/ерікті емес бағынуға және ақырында закладничествоге (кепілдікке беруге) дейінгі әлдеқайда кең санатты қамтиды. 

Келісім бойынша құлдыққа түсу Африкада, Үндістанда, Қытайда және Оңтүстік-Шығыс Азияда жиі кездесетін. Мұндай құлдық әдетте жергілікті болды, және ол ислам мен батыс христиан дініне тыйым салынғанымен, грек православ шркеуі, индуизм, конфуциандық немесе буддизм үшін қолайлы болды. Ресей орыстардың өздеріне қатысты құлдық қолданылған өзіндік ерекше тарихи жағдайды білдірді. Ресейдің Батыспен салыстырғандағы артта қалуы деспотизм мен қабалдық тәуелділіктің сақталуымен расталуы мүмкін. Өз кезегінде, шығыстық деспотизм Орталық Азиядағы көшпелі державалардың ұзақ сақталуымен ұштасты, және сайып келгенде, бұл қасиеттер Орталық Азияның әлемдік динамикадан, атап айтқанда Батыстағы капитализмнің өррлеуінен тыс қалуына ықпал етті және бұл аймақтардың әлемдік экономикада маргиналдануына әкеп соқты. 

Соңғы бірнеше жылда Орталық Азияның көшпелі державаларына деген көзқарас айтарлықтай өзгерді. Оларды артта қалушылық пен тұрақсыздықтың белгісі ретінде емес, Еуразияның маңызды мәдени, сауда және саяси күштері ретінде қарастыра бастады. Осы тұрғыдан алғанда, әскери тұтқындар, үй құлдары және басқа да тәуелді адамдар да артта қалушылықтың белгісі болып автоматты түрде саналмауы тиіс.

Холоп – құл әлде қызметші?

 Қазіргі историография орыс құлдығы туралы батыс тіліндегі негізгі анықтамалық еңбек — Ричард Хеллидің «Slavery in Russia, 1450–1725» кітабын басшылыққа алады. Хелли холоптарды құлдар деп санады. Ол басында «холоптық» терминін қабалдық тәуелділік ретінде аударды, бірақ кейінірек «құлдық» терминін жөн көрді. Герберт Левентер соңғы аудармага қарсы шығып, орыс холоптарының мәртебесі олардың балаларына берілмегенін, олардың қызметі уақытша болғанын және олар мүлік жинап, оны мұраға бере алғанын атап өтті. Сондықтан ол «холоп» ағылшынның «servant» сөзіне көбірек сәйкес келеді деп есептеді. Хелли орыс тілінде холоп құл сөзінің синонимі болғанын және холоптардың жағдайы көне әлем мен Америкадағы құлдардың жағдайынан ерекшеленсе де, олар құлдықтың басқа формаларының жағдайларымен толықтай үйлесімді болғанын айтып қарсылық білдірді. 

Шындығында, бұл қабалдық тәуелділік пен құлдықтың формаларын зерттеген әрбір адам кездесетін кең таралған мәселе: тәуелділіктің әртүрлі формаларын әртүрлі сөздермен және ережелермен қай дәрежеде белгілей аламыз? Бұл сұрақ Африка, Үндістан, Қытай, Осман империясы, Латын Америкасы, Оңтүстік-Шығыс Азия және т.б. елдердегі тәуелділіктің әртүрлі формаларына қатысты көтерілді. Бір жағынан, ғалымдар бұл түрлі орындарда және әр түрлі уақытта құлдықтың болғанын атап көрсетті. Екінші жағынан, бұл аймақтардың басқа да көптеген мамандары жергілікті тәуелділік формаларын құлдық ретінде аударуға болмайды деп жауап берді, өйткені бұл ерекше тәуелділік формалары өзара міндеттемелерді, ерікті түрде бағынуды, уақытша тәуелділікті және оларды қатаң мағынада құлдық деп анықтау мүмкіндігін жоққа шығаратын сияқты басқа да туыс құбылыстарды қамтыды. Алайда құлдықтың кез келген жалпы анықтамасы мәнін жіберіп алады, яғни әртүрлі қоғамдардың әртүрлі уақытта құқықтық мәртебе мен еңбек жағдайларын қалай анықтағанын және тиісті адамдарға иерархиялық міндеттерді, міндеттемелерді және сайып келгенде, құқықтарды қалай тағайындағанын мойындамайды.

Холоптар шын мәнінде кім болған 

Станцианидің зерттеуі қабалдық тәуелділікті білдіру үшін орыс тілінде бір ғана — холоптық сөзі пайда болғанын көрсетеді. Алайда, бұл ретте осы рубриканың ішінде тәуелділіктің әртүрлі формалары мен градациялары болды: қарыздық қабал мен тәуелділікке өздігінен сатылудан бастап шартты қызмет пен жылжымалы мүлік құлдығына дейін. Бұл жіктеу холоптық Батыс елдеріндегі құлдық термині меңзегендей дәл санат немесе өзгермейтін құқықтық мәртебе емес, заңнамамен, ережелермен және шарттармен реттелетін қабалдық тәуелділікке байланысты құбылыстардың спектрі болғанынын фактісін көрсетті. 

Бұл жағдай Ресей үшін бірегей болған жоқ: мысалы, африкалық закладничестводе батыстық құлдық пен тәуелділіктің басқа формаларынан басты айырмашылығы иелік ету мен беру адамдарға емес, келісімшартқа қатысты болды. Мұндай дәлелді орыс холоптығына қатысты да келтіруге болады. Егер құлдық туралы қазіргі дебаттармен параллель жүргізетін болсақ, басты сұрақ қандай да бір тәуелділік жүйесінің қатаң немесе жұмсақ болғанында емес, қай жағдайлардың ерекше, ал қайсысы тән болғанында. Ресейде мұрагерлік құлдар бар болғаны холоптардың 10%-ын құрады, өз кезегінде холоптар халықтың 10%-ын құрады, және олар негізінен патша IV Иван мемлекетті екіге бөліп, оның едәуір бөлігін күйреткен опричнинадан кейін — 1565–1572 жылдары Новгородта — және Романовтар әулетінің 700 жылдық Рюриковичтер әулетінің орнына орнатылуымен аяқталған Смутное время (Бүлік заманы) — 1598–1613 жылдары өмір сүрді. 

Қалған барлық шарттар уақыты шектеулі болды немесе иесі қайтыс болғанға дейін әрекет етті. Бұл айырмашылықтың маңызы болды, бірақ бұл айырмашылықты түптеп келгенде жоятын ұзартылған шарттардың пайызын анықтау үшін егжей-тегжейлі талдау қажет болар еді. Сонымен бірге екі маңызды белгі бұл қатынастарды мұрагерлік холоптықтан ерекшелендірді: шарт құқықтық мәртебенің бір бөлігі болып қала берді, сондықтан холоптық жағдай факти түрде мүлдем мүмкін емес болмаса да, балаларға автоматты түрде көшпеді. Біз Хелли мен Левентердің «холоп» сөзін «раб» (құл) деп аудару туралы дауына тоқталып кеттік. Мұндай аударма Петр І бұл мәртебені 1725 жылы жойған кезде құжаттардың холопты құлмен байланыстырғанымен ішінара ақталады. Сол кезде, қатаң мағынадағы құлдыққа тыйым салынғандықтан, құл сөзі бұрынғы құлды немесе Киелі кітапта айтылған құлды, не болмаса дворяндардың патшамен ұстаған символдық қатынасын білдірді. Шындығында, холоп «подданный» (қол астындағы адам) дегенді білдірді және патшаға немесе кез келген жоғары орыс саяси билігіне қатысты қолданыла алды. Өз кезегінде, құл сөзінің мағынасы уақыт өте келе өзгерді. Яковлев бұл сөздің түркі тілінен шыққанын және Орталық Азия мен Шығыс Еуропадан шыққан құлдардан ерекшеленетін Африкадан шыққан мамлюк-құлдарды белгілеу үшін қолданылғанын есептейді. XII ғасырдан бастап раба сөзі орыстың заң және күнделікті тілінде холоптың әйелі үшін қолданылғаны назар аударарлық. 

Алайда холоппен некеге тұрған кез келген еркін адам күйеуіне немесе әйеліне қолданылатын құқықтық шектеулерге тап болды. Одан да маңыздысы, холоп пен оның әйелі арасындағы қатынастар холоп пен оның иесі, құл мен оның иесі, сондай-ақ ұл мен оның әкесі арасындағы қатынастармен байланыстырылды. Осы жағдайлардың барлығында тәуелділіқтың өзара байланысы орнатылды. Балалар, әйелдер мен холоптардың өз «ғожайындарына» қатысты шектеулі, бірақ бар құқықтары болды, бұл ретте бұл санатқа күйеулері мен әкелері кірді. Яковлевтің айтуы бойынша, холоп сөзі XI ғасырдан бастап жалпы шығысславян, ал кейіннен орыс тілінде әскери тұтқындармен байланысты болған поляк сөзінен шыққан. Бұл өте маңызды, өйткені ол әскери тұтқындар мен басқа да тәуелді адамдардың ортақ шыққан тегін куәландырады. Содан кейін холоп сөзі 1016 жылы алғаш рет жасалған және XII ғасырдың ортасында дерлік соңғы түріне келтірілген құқықтық актілердің жинағы — «Русская Правда» (Орыс Правдасына) кірді. 

Онда құлдықтың үш негізгі көзі тізілді: (1) құлмен байланысты жұмысты қабылдау, (2) құлмен некеге тұру және (3) өзін құлдыққа сату. «Русская Правданың» XII ғасырдағы нұсқасында холоптардың жалпы санаты толық холоптықтан бастап қабалдық қызметшіге дейін өте қатты сараланған болатын. Шындығында, холоп сөзі XVI–XVII ғасырлардың әртүрлі деректерінде: заңдар жинақтарында, сот істерінде, жеке мәмілелерде, шарттарда, естелік жазбаларда, иеліктердің шоттарында, нотариустарда тіркеулерде және т.б. өте жиі кездесетін. Мұндай құжаттар ешқашан жалпы холоптық туралы айтпайды, оның орнына сөзді мынадай сын есімдермен нақтылайды: старинное (көне), полное (толық), докладное (баяндамалық), долговое (қарыздық), жилое (тұрғын үйлік), добровольное (ерікті), кабальное (қабалдық). Соңғы термин ең кең таралған болды: кезеңге байланысты ол белгілі холоптық шарттарының 80–92% кездеседі. Анықтамалардың көптігі маңызды, өйткені ол әртүрлі шарт түрлерінің жиынтығын көрсетеді. Негізінен докладное холоптық санатына жататын элиталық холоптар орталық мемлекеттік аппаратта және сарай әкімшілігінде, сондай-ақ XVI ғасырдың ортасына дейін провинциялық әкімшілікте, XVII ғасырдың шамамен үшінші он жылдығына дейін атты әскерде және Петр Великийдің уақытына дейін иеліктердің басқарушылары болып қызмет етті. Бұл институт XV ғасырдың соңына қарай пайда болды, ал тіркелген құлдық туралы соңғы сақталған құжат XVI ғасырдың соңына дейінгі уақытпен даталанады. Бұл құлдыраудың басты факторларының бірі орталық үкіметтің патша сарайынан зайырлы бюрократтар басқаратын әкімшілікке эволюциясы болды. Одан кейін орташа қызмет көрсетуші класс өкілдері жиі басқаратын ұсақ қызмет көрсетуші поместьелердің өсуі пайдасына басқарушылар қажет болған ірі вотчиналық иеліктердің күрт құлдырауы орын алды. 

Енді осы жіктеулердің ең кең тарағанын — заңнамада, дауларда, жеке тұлғалар арасындағы шарттарда, өсиеттерде және иеліктердің тізімдемелерінде кездесетін кабальное холоптықты қарастырайық. Бұл құжаттардың барлығы қызмет мерзімін және алты айлық немесе бір жылдық шартты шектеусіз қызмет шартына айналдыру мүмкіндігін көрсетеді, алайда соңғы тәжірибеге XVII ғасырдың басында тыйым салынды. Бұған дейін 1550 жылғы Судебник қабалдықтардың қарыздық болмағанын атап өткен болатын. Кейінгі жылдары — 1586 және 1597 жылдары — жаңа ережелер қабалдықтар тек несие берушінің өмірі бойы ғана міндетті болып қала алатынын және несие беруші бұл міндеттемелерді сату түрінде де, мұрагерлік түрінде де ешкімге бере алмайтынын растады. Бұл ережелер холопқа өз қарызын өтеуге де тыйым салды. Соңғы ережені холопты құлдыққа жақын күйде ұстауға ұмтылу ретінде де түсіндіруге болады, бірақ мұндай тәуелділік түрін алып тастауға бағытталған ереже ретінде де заңды түрде түсіндіруге болады. Алдыңғы ережелермен байланыс соңғы түсіндіруді растайды. Қабалдық холоптарға қатысты ережелердің 1586 және 1597 жылдар аралығындағы эволюциясы әскери тұтқындар туралы алдыңғы ережелерден, атап айтқанда, әскери тұтқын өзін басып алушының өмір сүру мерзімінен ұзақ емес құлдықта қалуы тиіс және басып алушының балаларына құл ретінде берілмейтінін бұйырған 1556 жылғы 21 тамыздағы заңнан шабыт алды. Осы тұрғыдан алғанда, уақытша шектеулі қызмет шарты бойынша холоптықтың сипатын өзгерту өкілдері холоптар үшін жоғары қызмет көрсетуші кластың басқа өкілдерімен бәсекелесе отырып тиімсіз жағдайда болған орташа қызмет көрсетуші кластың мүдделерін қорғау үшін енгізілді.

Қызмет құлдыққа қашан айналды 

Холоптықтың ең шеткі формаларын қарастыру қалады. «Толық» түрі XII ғасырдағы «Русская Правдада» бұрыннан әзірленген болатын және оның үш негізгі көзі болды. Біріншіден, холоптың өзі немесе холоп әйел билік өкілдері алдындағы қарызды өтеу формасы ретінде өздерін осы санатқа қосуды сұрай алатын. Екіншіден, егер холоп әйел оның қызмет етуге құқығы бар тұлғаның рұқсатынсыз еркін ер адамға тұрмысқа шықса, оның күйеуі толық холопқа айналатын. Үшінші көз 1430 және 1554 жылдар аралығындағы кезең үшін ғана табылған, ал бұл күннен кейін кездеспейтін шектеусіз мерзімге жасалған үй қызметінің шарты болды. Ең көп қабылданған гипотеза бұл тәуелділік формасының уақытча сипаттағы холоптықтың басқа формаларына айналу үрдісіне ие болғанынан тұрады. Мұрагерлік түрі — старинное холоптық — шамасы, қатаң мағынадағы құлдыққа ең жақыны болып табылады және ата-анасы холоп болғандардың күйін білдіреді. Мұндай холоптар өсиет бойынша беріле алатын немесе жасау (приданое) не сыйлық ретінде берілетін. Хелли қарастырған 1430–1598 жылдардағы шарттарда 5 575 холоп фигуралады, олардың ішінде 483-і мұрагерлік болды. XVII ғасырдың соңындағы қабалдық кітаптар, яғни холоптарды тіркеу кітаптары сол кезде тіркелген жалпы саны 2 168 холоптан 418 мұрагерлік холопты атайды.

Мемлекетке холоптарды ұстау неге тиімсіз болып қалды 

Яковлев және кейінірек Панеях бұл шарт түрі ресми түрде тыйым салынғаннан кейін бірнеше онжылдық өткен соң, XVII ғасырдың ортасында көне холоптарға қатысты шарттарды тапты. Басқаша айтқанда, ресми тыйымға қарамастан, кейбір ғожайындар мұрагерлік типтегі шарттық тәуелділік формаларын таңуды жалғастырды. Билік іс жүзінде заңсыз құлдықты білдіретін нәрсеге үлкен назар аударып, бұзушыларды жазалауға тырысты. Тәуелділіктің бұл түріне тыйым сала отырып, үкімет дворяндардың шаруаларға деген билігін шектеуге және осы арқылы ірі иеліктердің иелері үстінен мемлекеттік билікті нығайтуға ұмтылды. Сонымен қатар, холоптар салық салудан босатылды, бұл мемлекеттің кірістерін қысқартты. Бұл ұсақ жер иеленушілерді нығайтуға және олардың мемлекетпен одағын ынталандыруға бағытталған шара болды. Басқалармен қатар, XVII ғасырдың басында әскери істің мамандануы атты әскердің маңызын төмендетті және бір уақытта атыс қаруымен қаруланған жаяу әскердің маңызын арттырды. 

Нәтижесінде бюрократиялық және әскери қызмет меритократиялық болуын жалғастырды, бірақ еңбегі бар немесе оларды дамытқандар дәстүрлі қызмет көрсетуші кластың сыртынан шыққандар еді. Холоптардың түрлері мен холоптарға иелік етуге құқығы бар адамдардың ауқымының эволюциясы осы кеңірек динамикаға кіреді. Атап айтқанда, мұрагерлік тәуелділіктен құтылу шараларының маңызды салдары болды. Халқының бір бөлігін барлық құқықтарынан алып тастаудың орнына, құлдық жағдайындағыдай, шешім халықтың әртүрлі қабаттарына қатаң сараланған құқықтарды тағайындау және оларды заңды түрде distinct (ерекше) топтарға бөлу болды. Шаруалардың құқықтары қатаң түрде шектелді, ал қала тұрғындарына холоптықтың кез келген формасына, тіпті ерікті түрде де бағынуға тыйым салынды. Көптеген ережелер несие берушілер немесе борышкерлер ретінде холоптық шарттарына қол қоюға кімнің құқығы бар екенін анықтады. Мысалы, 1641 жылы барлық тяглые люди, яғни салық салу бірлігіне, соның ішінде шаруалар мен қолөнершілерге, сондай-ақ басқа да салық төлеушілерге, діни қызметкерлерге, артиллеристерге және монастырь қызметшілеріне бағынатын адамдар еңбек қызметін талап etуге құқығы бар несие берушілер санатынан шығарылды. Және керісінше, 1590 жылдан бастап салық салуға жататын қала тұрғындарына, яғни посадқа еңбек қызметінің мұндай формаларын ұсынуға тыйым салынды. 1628 жылы бұл тыйым кеңейтіліп, стрелецтерді, солдаттарды және азаматтық қызмет пен армияның барлық аралық шендерін қамтитын болды. Бұл нормаларды түсіндіру проблемалар тудырды, өйткені санаттар біршама жалпылама болды. Шаштараздар, тігіншілер, аңшылар мен ұсақ қолөнершілер сияқты мамандықтар жағдайында олардың холоптық шарттарына заңды түрде кіре алатыны туралы сұрақ туындады. 

Мұндай тұлғаларға қатысты холопий приказға жіберілген көптеген челобитнаялар (шағымдар) олардың бұл шарттарға қатысуын және холоп ретінде жалдану мүмкіндігін жалғастырғысы келетін тілегін көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, 1649 жылғы Уложененің 20-тарауының холоптарға арналған 119 бабы ертеректегі заңнаманың ережелерін едәуір дәрежеде қайта шығарды. Мәтін қарызды өтеу немесе заңды міндеттемелерін орындамағандар үшін (қарыздар, өндіріп алулар, айыппұлдар, ұрлық және т.б.) жалпы міндеттемені орындау үшін қажетті жұмыс көлемін нақтылады. Жұмыс аяқталғаннан кейін несие беруші борышкерді борышкерді барлық міндеттемелерден босатқан лауазымды тұлғаға қайта әкеліп тапсыратын. 20-бөлім сондай-ақ холоптық жағдайынан босатудың басқа да шарттарын атайды. 20-бөлімнің негізгі ережелері ежелгі римдік және батыстық отарлық кодекстерді қоса алғанда, көптеген құл иеленушілік жүйелерде кездесетін ережелерден алшақтайды, бірақ олар исламдық және католиктік өңірлердегі құл иеленушілік жүйелердің ережелерінен тым ерекшеленбейді. Холоптар некеге тұруға еркін болды, және мұндай әрекетке қол сұғылмайтын. 

Холоптың әйелі күйеуінің қарызы өтелгенге дейін тұрған жерінде қалуға міндетті болды, бірақ холоп күйеуі қайтыс болғаннан кейін холоп әйелдің жасауы (приданое) жер иеленуші-несие берушіге емес, оның отбасына өтетін. Холоп сотқа куәгер ретінде шақырыла алатын, бұл құқықтық субъектіліктің танылғанын білдіреді. Басқа жерлердегі құлдық жүйелерінен ең қатты ерекшелене отырып, холоптардың иесі қарт холоптарды тамақтандыруға немесе оларға қамқорлық жасауға міндетті болмады, ал бұл міндет шарттың өзі мерзімі ішінде иесінің міндеттемесінің бір бөлігін құрады. Қолда бар шарттар холоптардың шамамен 20%-ы ата-анасы бір жылдық қызмет шарттары бойынша берген бес пен он төрт жас аралығындағы балалар болғанын көрсетеді. Бұл шарттар жиі жаңартылатын, алайда кейбіреулері біршама ұзақ мерзімдерге жасалатын. Мұндай шарттарға қала халқының ең кедей өкілдері қол қойды, және олардың саны XVII ғасырдың тоғысында, маңызды экономикалық дағдарыс кезінде өсті. Қандай да бір мағынада балаларды қызметке беру өмір сүруді қамтамасыз етті. Осы тұрғыдан алғанда, балаларға арналған холоптық шарты дәл сол кезеңде Франция мен Англияда кеңінен таралған – servants in husbandry сияқты осындай типтегі көптеген шарттармен бірдей мотивтерден туындады, бірақ өзгеше құқықтық терминдер мен институционалдық жағдайларда. Басқа холоптық шарттары қызметші болып жұмыс істеген ересектерге қатысты болды. Қарыздар кейде мұндай шарттардың формальды себебі болды, бірақ қарыздардың шарттары бұл шын мәнінде қызметшілерге төленетін төлем болғанын жиі болжауға мүмкіндік береді. 

Осы фактілерді ескере отырып, әсіресе мұрагерлік формалар құлдырағаннан кейін, холоптықтың көптеген аспектілері Үндістандағы индус халқы арасында және Қытайдың кейбір бөліктерінде сол кезеңде кеңінен таралған шарттық тәуелділік формалары сияқты қарыздың және ұтқырлықты шектеудің басқа түрлерін еске түсіреді деп қорытынды жасауға болады. Уақытша тәуелділік құқықтық тұрғыдан еркін және ерікті деп саналатын шарттардың аясына кірді. Міндеттемені қабылдау бостандығы шарттарды бірнеше онжылдыққа немесе тіпті борышкердің бүкіл өміріне ұзартуды жоққа шығармады. Алайда ресейлік жағдай шәриғат қарыздар, қылмыстар мен кедейлік үшін тәуелділіктің барлық формаларына, тіпті егер олар тәжірибеде әдеттегі немесе сұлтандық құқық негізінде өмір сүрсе де, тыйым салған ислам әлемінде басым болған жағдайдан ерекшеленді.

Холоптар сотта: еркіндікті жоққа шығаруға болатын ба еді 

Холоптар туралы дауларда екі негізгі үрдісті бөліп көрсетуге болады. Олар не құқыққа бірнеше үміткерді қамтыды, не осы үміткерлер мен холоптар арасындағы даулар болды. Бірінші жағдайда сұрақ кімде-кім холоптық шартын адал жасастым деп мәлімдесе, ал басқа тарап бұған дейін басқа ғожайынмен осындай шартқа қол қойған кезде туындайтын. Мұндай адам заңды түрде қашқын деп саналды. XVI ғасырдың басында «Русская Правда», 118-бап, құқықтарға бірінші үміткер қашқынды қайтара алатынын, бірақ адал әрекет еткен сатып алушыға өтемақы төлеуге тиіс екенін белгіледі. Алайда 1550 жылғы Судебник caveat emptor принципін қабылдады: холопқа құқықты сатып алушы, әсіресе егер ол немқұрайлылық танытса, өтемақы алуға құқығы болмады. Соңында, 1649 жылғы Уложене бұрынғы принципке қайта оралды. Барлық жағдайларда талапкердің талаптарының негізділігін дәлелдеу үшін жазбаша құжаттар талап етілді. 

Адамдарға құқықтарды талап еткендер мен міндеттеме жағдайында болған және бастапқы міндеттемені немесе оны тоқтату шарттарын даулағандар арасында да даулар болды. Мұндай қақтығыстардың көп болғаны сонша, 1571 жылы осындай мәселелерді шешу үшін холопий приказ құрылды. Ең жиі кездесетін даулардың кейбіреулері холоптықтың түрлеріне қатысты болды. XVII ғасырдың соңына қарай мұрагерлік холоптыққа тыйым салынғанына қарамастан, тәжірибе тоқтаған жоқ. Бұл кездегі көптеген істер сотқа холоптардың өздерімен, көбінесе холоптардың балаларымен немесе өз құқықтарын мәлімдеген жаңа ғожайындармен берілді. Бұл даулардың болуы холоптардың істі жеңе алатынын растайды, бірақ олардың мүмкіндіктері құқыққа үміткерлердің мүмкіндіктерімен салыстырғанда аз болды. Сонымен бірге құқықтарды мұндай пайдалану басқа ғожайындардың, холоптарға басқа үміткерлердің немесе мемлекеттің өз мүдделерімен қиылысқандықтан мүмкін болды. Бұл сондай-ақ холоптар ұтып алған санаулы талаптардың неге бір ғожайынға қатысты холоптық пен міндеттемелер түріне және холоптың құқықтарына қатысты болғанын, ал басқасына емес екенін түсіндіреді. Холоптарға қатысты қатыгездік іс жүзінде заңмен жазаланды, бірақ мұндай заңдар сирек қолданылды. Бұл мәселені шешу иелік иелері арасындағы күшті, адал емес бәсекелестікте болды: холоп басқа ғожайынды оңай таба алатын, қашу оңай болды, ал қайтару өте қиын және қымбат болды. Сондықтан ғожайындар өз холопымен салыстырмалы түрде әдепті қарым-қатынас жасауға мәжбүр болды, әйтпесе ол қашып кетер еді.

Петр І холоптықты неге жойды 

Жалпы алғанда, Петр Великий холоптық мәртебесін 1725 жылы жойған уақытқа қарай бұл мәртебе халықтың 10%-ына таралды. Қалпына келтірілген 2 500 шарт пен құжаттың 92%-ы Новгород облысынан шыққан, ал шарттардың 80%-ы 1581 және 1603 жылдар аралығында қол қойылған. Хеллидің есептеулері бойынша, жағдайлардың 23%-ы бойдақ ер адамдарға, ал 60%-ы баласыз ерлі-зайыпты жұптарға қатысты болды. Қалғандары кәмелетке толмаған баласы бар ерлі-зайыпты жұптар — 1,6%, жесір ерлер — 4%, жесір әйелдер — 3,7%, күйеудегі әйелдер — 2,5%, немесе тұрмыстағы жоқ әйелдер — 4,2% болды, ал қалғандарының мәртебесі белгісіз болды. Көптеген жағдайларда холоптар оннан отыз төрт жасқа дейін болды, бірақ шамамен 10%-ы оннан он төрт жасқа дейін, және тағы 10%-ы бестен тоғыз жасқа дейін болды. Соңында, зерттелетін бүкіл кезең бойы, XVI ғасырдан XVII ғасырдың соңына дейін ер адамдар холоптардың кем дегенде үштен екісін, ал жиі іс жүзінде барлығын құрады. 

Барлық дерлік холоптар үй қызметшілері болды және ауыл шаруашылығы жұмыстарына сирек жіберілді. Холоптар мен қарыздық қабал арасындағы байланыс, егер холоптарға қатысты жаңа шарттардың санын, басым түрде кабалдықтарды және 1580 жылдар мен 1610 жыл аралығындағы өнімділік динамикасын салыстыратын болсақ, айқын болады. Новгород провинциясында нашар өнімдерден кейін холоптардың саны 8–10 есе өсті. Алайда холоптарды ауыл шаруашылығы жұмыстары үшін, ең болмағанда Мәскеу мен Еуропалық Ресейде сирек сатып алды. Орыс ауыл шаруашылығында құлдар мен холоптардың сирек кездесуінің ықтимал себептерінің бірі крепостнойлардың массасы мұндай функцияларды бұрыннан орындауы мүмкін еді. Сондықтан холоптар мен крепостнойлар бір-бірін толықтырды, және бұл ресейлік құлдық тарихының белгілерінің бірі болуы мүмкін. Бастапқыда холоптар үй, элиталық және/немесе қалалық тәуелді адамдар болды; кейінірек оларды жою фискалдық және әскери қажеттіліктері бар мемлекеттік билікті нығайтумен және мұрагерлік және қызмет көрсетуші дворяндар, шаруалар, қолөнершілер, қалалық топтар және т.б. арасындағы құқықтық айырмашылықтардың пайда болуымен байланысты болды. Холоптардың шаруалармен бірігуі мемлекеттің фискалдық және әскери қажеттіліктеріне байланысты болды: холоптар мен іскер адамдар, яғни үй қызметшілері XVIII ғасырдың басынан бастап армияға жазыла алатын. 

Бастапқыда холоптар жан басы салығынан босатылды, бірақ олардың қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік топтарға өтуі бұл жағдайды түзеді. Басқаша айтқанда, Ресейдегі холоптықтың ұзақ тарихы мемлекеттік биліктің біртіндеп қалыптасуын және әртүрлі әлеуметтік топтар мен еңбек арасындағы қатынастардың эволюциясын көрсетеді. 1720 жылы Петр аула салығын жан басы салығымен алмастырды. Бұл реформа халықтың 10%-ын құрайтын холоптарға салық салынбауын қоғам үшін қабылдан етпеді. Холоптарды 1725 жылы «шаруаларға» немесе төменгі қалалық топтарға айналдыру бұл мәселені шешті. Әскери сала бойынша, ең болмағанда XIV ғасырдан бастап армияда қызмет еткен, соның ішінде қашқын холоптар холоптар армияда қызмет еткен кезде өздерінің «борышынан» босатылды және еркін болды. Бұл жағдай XVII ғасырдың екінші жағтиында өзгерді, сол кезде 1649 жылғы Уложененің авторлары еркіндік алғандардың жақсы атты әскер бола қоймайтынын тез түсінді, сондықтан орташа қызмет көрсетуші кластың өкілдеріне, егер әскери қызмет оларға ұнамаса, бұрынғы мәртебесіне оралуға рұқсат берді. 1700 жылы Солтүстік соғысқа тап болған Петр Великий шектеулі қызметтің босатылған кабалдық холоптарын жаяу әскерге қабылдауға бұйрық берді. Бірақ 1703 жылға қарай бұл бұйрық жойылды, өйткені XVII ғасырдың екінші жартысында әскери істің сипаты өзгерді, және орташа қызмет көрсетуші кластың ескі атты әскері іс жүзінде қолданыстан шығарылды. 

Бұл холоптықты жоюға апаратын шешуші қадам болды. Сондықтан белгілі бір дәрежеде холоптықтың үй және ішкі істерге байланысты түрленуін Ресейдің халықаралық шахмат тақтасындағы эволюциясынан бөліп қарауға болмайды. Әскери тұтқындар мен құл саудасы осы кеңірек динамиканың бір бөлігі болып табылады. Әрі қарай біз Еуразиядағы соғыс пен құл саудасын егжей-тегжейлі зерттейтін боламыз.