29 ақпандағы жазбада Чянлұң патшаның Әмірсанаға сенім мен күдік арасындағы тепе-тең саясаты аңғарылса, 1 наурыздағы сарай жарлығы сол күдіктің жаңа бір “дәлеліндей” көрінеді: бұл жолы императорға жеткен хабардың өзегі — қазақтардың жоңғар ішіндегі қақтығысқа араласып, Давачиге қарсы жорыққа шығуы.
Қытайдағы Іле халық баспасынан 2009 жылы жарық көрген «Чиң әулеті сарай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер» атты кітапта жарлық былайша аударылған:
Чянлұңның 20-жылы 3-айдың 19-күні
(1755 жылы 1 наурыз)
Шекараны орнықтырушы қосынның сол қол кіші генералы Әмірсананың Ақжул Бадым Черің (Бадым-Цэрэн) қазақтармен бірігіп Давачиға жорық жасады. Бұраталаның арғы бетіндегі елді талан-таражылады дейді деген мәліметі туралы жарлық:
Әскери құпиялық амбандарына: Әмірсананың мәліметінен Ақжул айтқан Бадым Черің мен қазақтар Давачиға жорық жасады деген хабардан құлақтандым. Мұнан Давачидың қиын-қыспақта қалғанын, Жоңғардың ыдырап бара жатқанын байқауға болады. Егерде табанда қосы аттандырмасақ, арадан қазақтардың арзан олжа тауып кетуі даусыз. Сондықтан Әмірсана жағдайына қарай не бес-алты мың, не үш-төрт мың әскермен көрсетілген уақыттан кешікпей ерлік шеруге жол тартып, шешуші үлкен жеңіске қол жеткізсін. Садақ (Садык), Бочиндардың сөзіне алданып, қосынды шегіндіріпті. Бұл жөнінде анық нұсқау бергенмін. Ақжулдың мәліметінің де өтірік жерлері көзге ұрып тұр. Сол жерге баратын Дашыдондобты күтіңдер. Сосын бұрынғы жарлығым бойынша Садақ, Тұрұнчылармен бірге әскер бастап үдере алға тартыңдар. Әмірсана ауыр қолы жетуден ілгері барлаушы топтар түрінде әрекет жасалсын. Бұл біраз тиімді. Батыс бағыттағы барлаушы топтарға: «солтүстік бағыттағы қосынның аттаныс қимылына құлақ түріп, бұрын көрсетілген межелі мезгілге қарамай жорыққа шыға беріңдер» деп бұйырдым. Қазір Сарылға да: «батыс бағыттағы қосын Бұраталаға бұрын жетіп, орта ыкеліп жатса солтүстік бағыттағы қосын бұрын барып қалып, екі қосын тізе қоса қимыл жасауға тура келсе бірігіп шабуылдаңдар» деп жарлық түсірдім. Қысқасы екі бағыт қосынындағы генерал амбандар барлығың да менің құзырымдағы қызмет адамысыңжар. Қайсының бұрынырақ қамдансаңдар да кесімді күні жеңіске жетулеріңді шын жүректен тілеймін. Бұл істі Әмірсаналарға да ұқтыруларыңа болады.
(481-бума, 7-8-беттер)
Жарлықтың кіріспесінде-ақ оқиғаның нүктесі нақ көрсетілген: «Шекараны орнықтырушы қосынның сол қол кіші генералы Әмірсана… Бадым Черің… қазақтармен бірігіп Давачиға жорық жасады… Бұраталаның арғы бетіндегі елді талан-таражылады дейді» деген мәлімет айтылады.
Яғни сарайға жеткен ақпаратқа қарағанда, Бұратала өңірі төңірегінде (мәтінде солай аталады) бір топ ойрат (Бадым-Цэрэн) қазақтармен бірлесіп, Давачиға қарсы әрекеттенген.
Бұл жердегі ең маңыздысы — Чянлұңның осы хабарды қалай оқығаны. Ол мұны тек “шекарадағы ұсақ оқиға” деп емес, Жоңғардың іріп-шіруінің белгісі деп бағалайды: «Мұнан Давачидың қиын-қыспақта қалғанын, Жоңғардың ыдырап бара жатқанын байқауға болады» дейді.
Демек, қазақтардың араласуы Чиң сарайының көзімен қарағанда — ахуалдың шегіне жеткенінің индикаторы.
Бірақ осы сәтте патшаның ойында “қазақтар одақтас бола ма?” деген романтикалық есеп жоқ. Керісінше, жарлықтағы ең өткір сөйлем — қазаққа қатысты күмән мен қызғанышты қатар танытатын тұс:
«Егерде табанда қосын аттандырмасақ, арадан қазақтардың арзан олжа тауып кетуі даусыз».
Мұндағы «арзан олжа» тіркесі — сол дәуірдегі империялық көзқарастың “коды”: Чиң үшін қазақтың әрекеті ең алдымен олжаға ұмтылған шапқыншылық болып көрінеді. Бұл — бір жағынан қазақтың далалық соғыс тәжірибесін мойындау, екінші жағынан оны саяси субъект емес, жағдайдан пайда алушы күш ретінде қабылдау.
Сондықтан Чянлұңның шешімі біреу-ақ: кідірмей соққыны күшейту. Ол Әмірсанаға нақты мөлшермен әскер бөліп, мерзімнен қалмай жорыққа шығуды тапсырады: «…не бес-алты мың, не үш-төрт мың әскермен… шешуші үлкен жеңіске қол жеткізсін» дейді.
Яғни сарайдың логикасы қарапайым: егер біз тез қимылдамасақ, бұл кеңістікте олжаны да, ықпалды да басқа күш — қазақ алып кетеді.
Жарлықтың келесі қабаты — ақпарат пен сенім мәселесі. Патша бірден бірнеше тұлғаны атап, бірінің сөзіне бірін қарсы қояды: «Садақ (Садык), Бочиндардың сөзіне алданып, қосынды шегіндіріпті… Ақжулдың мәліметінің де өтірік жерлері көзге ұрып тұр» дейді.
Бұл — Чиң әскери басқаруындағы ең әлсіз жердің бір көрінісі: майданнан жеткен ақпарат көп, бірақ бәрі бірдей сенімді емес. Ал қазақтардың аты “ақпарат ағынына” араласқан сайын, сарайдың күдігі де ұлғая береді — себебі қазақтың қатысуы жағдайды күрделендіреді, бақылауды қиындатады.
Осыдан кейін Чянлұң нақты тактикалық схема ұсынады: Әмірсана “ауыр қол” жеткенше барлаушы топтармен әрекет етсін, бұл “тиімді” дейді.
Сондай-ақ солтүстік және батыс бағыттағы қосынның қимылын бір арнаға түсіруді талап етеді: батыс қосыны Бұраталаға бұрын жетсе, солтүстік қосынмен “тізе қоса” шабуылдаңдар деп Сарылға да бұйрық түсіргенін айтады.
Бұл — империялық соғыс машинасының “құлағы мен тісі” қатар қимылдасын деген сөз: екі бағыт қысса — Давачи қашып құтылмайды, ал қазақтың “олжалық рейді” шетте қалады.
Яғни мынаны нақты аңғараға болатын көрінеді: ол — қазақ тарихына қатысты үш маңызды сигнал:
Қазақ жасақтарының жоңғар ішкі шайқасына араласуы сарай жазбасында ашық аталады — қазақтың аты “оқиға субъектісі” ретінде кіріп тұр.
Чиң сарайы қазақты серіктес күш ретінде емес, “олжамен кетуі мүмкін” фактор ретінде көріп отыр.
Чянлұң үшін бұл хабардың ең үлкен мағынасы — Жоңғардың ыдырауының айғағы және “шешуші сәттің” келгені.
