Қазақ халқы – табиғатпен тікелей байланыста өмір сүрген көшпенді халық.
Халқымыздың жыл санауы, уақыт өлшемі және салт-дәстүрлері ауа райының өзгерістеріне, малдың төлдеуіне, жердің жаңаруына тікелей байланысты болған. Солардың ішіндегі ерекше танымал әрі терең мағынаға ие ұғымдардың бірі – «Ұзын сары» дәстүрі. Кейде бұл дәстүрді «Жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер шағы» деп те жатады. Бұл – қазақтың көне күнтізбесі мен өмір салтының айнасы.
«Жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер шағы» деген не?
Бұл өрнек көктемнің алғашқы кезеңін, яғни қыстың соңы мен Наурыздың басын сипаттайды. Қыстың қаһары қайтқан, қар еріп, жер қарайып, бірақ әлі толық жайқалмаған шақ.
«Жуан» – қыста сақталған майлы, семіз ет, май, қазы-қарта сияқты қорларды білдіреді.
«Жіңішке» – қалған азық-түліктің азаюы, қыстан арықтаған мал мен адамның күші.
Яғни, қыстың соңында сақталған «жуан» қорлар жұмсалып, «жіңішке» күндердің (қиыншылықтың) үзілуіне (аяқталуына) жақындаған кез. Бұл шақта мал аузы көкке тиіп, төлдей бастайды, адамдар қыстан қалған азықты үнемдеп, жаңа өмірдің басталуын күтеді. Халық бұл кезеңді көкөзек шақ деп те атайды.
Бұл өрнек қазақтың үнемшілдігін, табиғатпен үйлесімін және алдағы жақсы күндерге деген үмітін көрсетеді. Қыстан аман шыққан ел үшін бұл – жаңарудың хабаршысы.
«Ұзын сары» – тоқшылық пен шуақтың мезгілі
«Ұзын сары» – көктемгі күн мен түн теңелгеннен (22 наурыз шамасында) кейінгі күннің ұзаруы, жылулықтың артуы кезеңі. Шамамен 22 наурыздан 23 маусымға дейінгі уақытты қамтиды.
Бұл кезеңде:
Күн ұзарады, ауа райы жылынады.
Жер жаңарады, көк шөп шығады.
Мал төлдейді, адамдар той-думанға кіріседі.
Ежелгі қазақ «ұзын сарыны» ерекше құрметтеген. Қыста соғым сойғанда ең дәмді, майлы бөліктерін (шұжық, қазы т.б.) осы кезеңге дейін сақтап, «Ұзын сары келгенде асамыз» деген нақылмен той-думан жасайтын болған. Кейбір әңгімелерде «Ұзын сары» ұзын бойлы, сары түсті қонақ ретінде бейнеленіп, оған арнайы дәм ұсынылады. Бұл – табиғаттың сыйына деген алғыс пен қуаныштың рәмізі.
«Ұзын сары» кезінде құрсақ той, наурыз көже, той-томалақтар көбейеді. Бұл – қыстың қиыншылығынан кейінгі тоқшылық пен бірліктің уақыты.
Тарихи және мәдени маңызы
Бұл дәстүрлер қазақтың күнтізбелік жүйесінің бөлігі. Халық жылды төрт мезгілге ғана емес, нақты ауа райы өзгерістеріне бөліп қараған:
Қысқы қатал кезеңдер,
Көктемгі «жуанның жіңішкеруі»,
Ұзын сарының шуағы,
Күзгі сарғалдақ т.б.
Олар табиғатпен үйлесім, үнемшілдік, алдағы күнге дайындық және қауымдастық бірлігі принциптерін ұстанған. Қазіргі кезде де бұл өрнектер ауыз әдебиетінде, мақал-мәтелдерде, әндерде сақталып, ұрпақтарға ұлттық сана мен табиғатқа құрметті сіңіреді. Мысалы, «Ұзын сары келді» деген әңгімелер балаларға арналған тәрбиелік сипатқа ие: қыста сақталған дәмді көктемге дейін ұстау, үнемдеу және қуанышпен қарсы алу идеясын насихаттайды.
«Жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер шағы» мен «Ұзын сары» – қазақтың ғасырлар бойы қалыптасқан даналығының көрінісі. Бұл дәстүрлер табиғаттың циклін құрметтеуге, қиыншылықтан кейінгі жақсылыққа үміт артуға және ұрпақтар арасындағы сабақтастықты сақтауға үйретеді. Бүгінгі таңда урбанизация мен климат өзгерістері кезінде бұл танымдарды жаңғырту – ұлттық мәдениетімізді сақтаудың маңызды бөлігі. Өйткені, қазақ үшін уақыт – тек сағат емес, табиғатпен бірге соққан жүрек соғысы.
Қазақтың халықтық күнтізбесі мен мезгілдік дәстүрлерін зерттеген ғалымдар бұл өрнектерді табиғатпен үйлесімді өмір салтының, үнемшілдіктің және көшпенділік даналығының көрінісі ретінде қарастырады. Оларды жай ғана ауыз әдебиеті емес, халықтық астрономия, этнопедагогика және экологиялық танымның бөлігі деп бағалайды.
Белгілі этнограф Ақселеу Сейдімбек Наурыз және көктемгі мезгілдер туралы еңбектерінде бұл ұғымдарды ерекше атап өтеді. Ол «жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер шағы» кезеңін қысқы қордың таусылуы мен жаңа өмірдің басталуының аралығындағы өтпелі шақ ретінде сипаттайды. Бұл кезде малдың көкке ілігуі, адамдардың үнемдеуі және қауымдастықтың бірлігі күшейеді. «Ұзын сары» туралы айтқанда ол оны Жаңа жылға (Наурызға) бейімделу, адаптация мерзімі деп түсіндіреді. Күннің ұзаруы, табиғаттың жаңаруы адам мен малдың күш-қуатын қалпына келтіреді.
«Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен терминдер сөздігі» сияқты іргелі еңбектерде «жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер шағы» қараөзек немесе көкөзек шақ деп аталады. Бұл – қыстың соңғы қиын кезеңі, қордың жұқаруы мен көктемгі көктің алғашқы шығуы арасындағы уақыт. Зерттеушілер мұны халықтың ауа райына, малдың төлдеуіне және азық-түлікті үнемдеуге негізделген нақты күнтізбелік жүйенің элементі деп есептейді.
Лингвистикалық зерттеулерде («Қазақ тіліндегі «уақыт» ұғымының тілдік парадигмасы» т.б.) бұл фразеологизмдер табиғат циклінен туындаған уақыт өлшемі ретінде талданады. «Ұзын сары» — күн мен түн теңелгеннен (22 наурыз) кейінгі 90+ күндік кезең, күннің ең ұзақ болатын шағы (шамамен 23 маусымға дейін).
Зейнолла Сәнік және басқа фольклоршы-этнографтар мұны ұлттық құндылық ретінде зерттеп, әңгімелер мен аңыздарда сақталғанын атап өтеді. Мысалы, «Ұзын сары» — қыста сақталған дәмді көктемге дейін үнемдеу идеясын тәрбиелейтін мотив.
Кейбір өңірлерде (Батыс Қазақстан, т.б.) «Ұзын сары» Көрісу айт немесе Наурыздың жалғасы ретінде қаралады. Қысқы соғымның сүрісін осы кезеңге сақтау дәстүрі халықтың алдағы тоқшылыққа деген үмітін көрсетеді.
Зерттеушілер бұл дәстүрлерді қазақтың халықтық метеорологиясы мен экологиялық білімінің үлгісі деп бағалайды. Олар күнтізбені тек уақыт өлшеу емес, табиғатпен үйлесім, үнемшілдік пен тәрбие құралы ретінде қалыптастырған.
Ұзынсары туралы аңыз
Ертеде бір ескішіл, үнемшіл ене жаңа түскен жас келініне күн сайын: «Шырағым, етті үнемдеп пайдалан, кейінгіге сақта. Ұзынсарыға қалдыр, ертең ұзынсары келгенде асып жейміз», — деп қайталап айта береді екен. Сөзге аңғал, көңілі ақ келін «ұзынсары» дегенді адам екен деп ойлап, соғымның ең тәуір мүшелерін бөлек тығып, қонақ күткендей дайындалып жүреді.
Күндердің бір күнінде әлгі үйдің есігінің алдына шынымен де ұзын бойлы, сары әлпетті бейтаныс бір кісі келіп тоқтайды. Ол атын мама ағашқа байлап жатқанда, оны көрген келіні: «Апам айтқан Ұзынсары осы екен ғой!» — деп қуанып, үйінен атып шығады. Қонаққа иіліп сәлем беріп, бәйек болып төрге оздырады.
Содан соң қазан-ошақ маңына жүгіре жетіп, қыс бойы «ұзынсарыға» деп сақтаған бар дәмді етін қазанға салады. Асты-үстіне түсіп, бар тәттісін келген қонақтың алдына жайып, үлкен әбігерге түседі.
Келінінің бейтаныс жолаушыны соншалықты құрметтеп, бар асты алдына тосқанын байқаған енесі таңғалып: — Қарғам-ау, мұның не? Сүр еттің бәрін түгел асып тастағаның қалай? — деп сұрайды. Сонда келіні еш мүдірместен: — Апа-ау, өзіңіз емес пе «ұзынсары келгенде асамыз» деген? Міне, Ұзынсары ағамыз да келді, мен соған астым, — деп жауап беріпті.
