«Нахдж әл-Фарадис» («Жұмаққа апарар жол») – XIV ғасырдағы Алтын Орда дәуірінен жеткен аса құнды рухани әрі әдеби мұралардың бірі. Бұл шығарма діни-дидактикалық бағытта жазылған прозалық еңбек болып саналады. Оның авторы – Махмуд ибн Әли әс-Сарайи әл-Бұлғари. Ғалым Еділ Бұлғариясында дүниеге келіп, кейін Алтын Орданың ірі мәдени орталығы болған Сарай қаласында қызмет атқарған. Сондықтан еңбекте сол кезеңдегі түркі халықтарының дүниетанымы, ислам мәдениеті және қоғамдық өмірі кеңінен көрініс табады.
Шығарма құрылымы жағынан жүйелі түрде ұйымдастырылған. Еңбек төрт үлкен бөлімнен тұрады, әр бөлім сегіз тарауға бөлінген. Мұнда ислам дінінің қағидалары, адамгершілік ұстанымдары, пайғамбарлар тарихы, ізгілік пен имандылық мәселелері баяндалады. Автор күрделі діни ұғымдарды халыққа түсінікті түркі тілінде жеткізуге тырысқан. Осы ерекшелігі арқылы «Нахдж әл-Фарадис» ортағасырлық түркі әдеби тілінің дамуын танытатын маңызды жазба ескерткіштердің қатарына жатады.
Еңбектің тарихи маңызы ең алдымен Алтын Орда дәуіріндегі рухани-мәдени ахуалды танытуымен құнды. XIV ғасырда ислам діні мемлекеттік идеология деңгейіне көтеріліп, түркі халықтарының қоғамдық санасына терең ене бастады. «Нахдж әл-Фарадис» осы үрдістің әдеби көрінісі ретінде бағаланады. Шығармада исламдық құндылықтар мен түркілік дүниетаным өзара сабақтасып беріледі. Бұл еңбек арқылы сол дәуірдегі халықтың моральдық ұстанымдары, діни танымы және тәрбиелік қағидалары жөнінде мол мәлімет алуға болады.
Сонымен қатар, шығарма түркі әдебиетінің тарихын зерттеуде де маңызды дереккөз болып табылады. Ондағы тілдік ерекшеліктер қыпшақ-оғыз элементтерінің аралас қолданылғанын көрсетеді. Ғалымдар бұл еңбекті орта түркі жазба тілінің дамуын танытатын ескерткіш ретінде қарастырады. Сондықтан «Нахдж әл-Фарадис» тек әдеби мұра ғана емес, сонымен бірге тарихи-лингвистикалық құндылығы жоғары еңбек саналады. Бүгінде шығарманың бірнеше қолжазба нұсқалары сақталған. Оның ең көне әрі белгілі көшірмелері Түркиядағы Сүлеймание кітапханасында, Ресейдің Санкт-Петербург қаласындағы Шығыстану институтының қолжазба қорында және Қазан қаласындағы ғылыми кітапханаларда кездеседі. Бұл жағдай еңбектің орта ғасырларда кең таралғанын және түркі-мұсылман әлемінде жоғары бағаланғанын дәлелдейді.
«Нахдж әл-Фарадис» туралы алғашқы ғылыми пікірлерді XIX ғасырдың соңында татар ғалымы Шиһабаддин Маржани айтқан. Кейін Зәки Уәлиди Тоған, Я.Кемал және басқа да түркітанушы ғалымдар еңбекті зерттеп, ғылыми айналымға енгізді. Қазақ ғалымдары Ғұбайдолла Айдаров, Әбдуәли Құрышжанов, Мырзатай Томанов ескерткіштің тілдік ерекшеліктерін арнайы қарастырды. Ал белгілі түркітанушы Әмір Нәжіп бұл мұраны жан-жақты зерттеп, оның тарихи және әдеби құндылығын ғылыми тұрғыдан дәлелдеді.
Егер Құтб поэмасының бас кейіпкері Шырын үшін махаббат алдыңғы орында болса, «Нахдж әл-Фарадистің» кейіпкерлері дінге деген адалдықты, Құдайға деген сенімді бірінші орынға қояды. Белгілі халиф Харун ар-Рашид имам Шафиғимен болған әңгімеден кейін тақты өз еркімен босатқан. Сүлеймен пайғамбардың сөзіне сенсек, «патшалық пен тақ өткінші, ал Құдайдың сөздері мәңгілік» [1; 332 б]. Баласағұн, Құл Ғалилер секілді Махмұд Бұлғариде тақ иесі атану Тәңірдің қалауы бойынша жүзеге асады, сол себепті билік иесі әрқашанда ісіне адал болғаны жөн дегенге ойға сенеді.
Хисам Китәбтің поэмасында жердегі өмірдің өзгеруі жайлы ой мақұлданып, байлық пен билікке құмартушылық қатаң түрде айыпталады. Мұндай қатаң көзқарасты Махмұд Бұлғари ішінара құптайды. Мұхаммед пайғамбардың хадисіне түсініктеме берген Имам Абул Лейси Самарқандидің айтуынша «сұм өмір абақты ғой саналыға». Бір хикаятта, түрмеде отырған кейіпкер нан үзіміне қанағаттанбай, сезімге бой алдырып, ұрлыққа барады. «Нахдж әл-Фарадисте» діндарлық, сопылардың, шейхтердің, дервиштердің аскетизмі қандай да бір дәрежеде идеализацияланған [1; 250 б]. Бірақ Махмұд Бұлғари негізінен билік, байлықты белгілі бір дәрежеде адам баласының жақсы тұрмыс кешуі үшін қолдануды жақтайды.
«Нахдж әл-Фарадис» тіл байлығымен, стилистикалық формалардың әр алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Сонымен қатар диалогтар да шебер құрылған. Махмұд Бұлғаридың осы туындысы Алтын Орда, соның ішінде түркі әдебиетінің алға басуына орасан зор үлесін тигізді. Оның сюжеттері, образдары өзінен кейінгі көптеген авторлар тарапынан үнемі қолдау тауып, дамып отырды. Мысалға, Қайым Насыр мен Таджеддин Ялчыголдың хикаяттарынан ұқсас белгілерді көптеп байқауға болады.
«Жүсіп-Зылиқа» дастанының түркі әдебиетінде кеңінен таралғаны бәріне белгілі. Бұл жерде Құл Ғалидың поэмасы ғана емес, сонымен қатар Рабғузи мен Махмұд Бұлғаридың шығармаларының да белгілі бір дәрежедегі рөлін тануға болады. Себебі оларда «Жүсіп-Зылиқаға» қатысты біршама сюжеттер мен оқиғалар желісі қамтылған. Және де Махмұд Бұлғари баян еткен Қабыл, Абыл және Ақлиманың қайғылы тағдыры бертінде Хади Тақташтың «Жер ұлы» трагедиясында көрініс тапқан.
Ғасырлар бойына бар-жоғы белгісіз болып, тарих қойнауына көміліп, жасырын жатқан кейбір шығармаларға қарағанда Хисам Китәбтің «Жұмжұма сұлтан» поэмасы тыңдаушылар мен таратушылар арасында қолжазба күйінде үздіксіз таралып, кейінірек баспа бетін көрді. Алғашқы нұсқалары 1872, 1881 жылдары Қазан қаласында жарық көрген. Ағылшын, орыс, түрік тілдеріне де аударылған [2; 73 б]. Бұл ғажайып туындының авторы ХIV ғасырдың ортасы мен екінші жартысында Поволжье аймағында өмір сүрген. Сонымен қатар, ол да Махмұд Сарай Гүлістан, Сайф Сарай, Берке Фатих секілді Жошы ұлысының ақын, ғалымдары тәрізді өмірінің соңғы сәттерін Мәмлүк мемлекетінде өткізді деген дерек бар.
Алтын Орда дәуірі әдебиетінің ең басты әлеуметтік-этикалық мәселесі көркем шығармалардың сол тұстағы билеушілер мен олар жүргізген қоғамдық-саяси жағдайлар шеңберінен аттап кете алмауында жатыр. Кей шығармалар өз тұсындағы билеушілерге арналып жазылған. Атап айтсақ, Құтбтың «Хұсрау мен Шырыны» Тыныбек ханға, Хорезмидің «Махаббат-намесі» Мұхаммед-Қожа ханға арналған. Ал Әбу Бәкір Қалаңғардың «Қалаңғар-намесі» Өзбек хан мен Жәнібек ханға, сонымен қатар жекелеген тараулары Қырым ұлысын билеген ұлысбектер Құтлық-Темір мен Түлек-Темірге арналған.
Олардан айырмашылығы, «Нахдж әл-Фарадисте» Алтын Орданың билеуші элитасына арналған ешқандай арнау немесе мадақтау сөздерін кездестірмейсіз. Бұл осы шығарманың авторы ешқандай әлеуметтік-саяси тапсырысты орындамағанын тағы бір дәлелдейді. Махмуд әл-Бұлғаридің «Нахдж әл-Фарадисі» сәл кейінірек, Жәнібек ханның билігінің соңына қарай жазылған. Билеуші тап Ислам мәдениетін әлі де қолдап, мұсылман әлемінің елдерімен белсенді дипломатиялық-мәдени байланыс орнатқанына қарамастан, 1346 жылы Алтын Орданың сырт елдермен қатынасына тосқауыл болған оба індеті мемлекеттің біртіндеп ыдырауына әкелетін себептердің біріне айналды. Алайда, індеттің тарауы халықтың дін арқылы Тәңірісінен жәрдем сұрауы секілді тілегіне тосқауыл бола алмады. Осы кезде діни талаптарды сақтай отырып, «жұмаққа баратын жолды» нұсқаған еңбек жарық көрді. Ақындар билеушілерді мадақтап қана қоймай, сонымен бірге олар шығарған заңдарды сынға алып, халықтың наразылығын поэтикалық тілде білдірді және кеңес берді. Олар жаман мінез-құлықты сынға алып, жақсылық пен жамандықтың шекараларын, ойлау мен мінез-құлықтағы парасаттылықты бағалау өлшемдерін көрсетті.
Осылайша, Алтын Орда дәуіріндегі әдеби ескерткіштер рухани мәдениеттің бір бөлігі бола отырып, Алтын Ордадағы мұсылман дініне өту процесі үстірт емес, ерекше саяси күшті қалыптастыруда ғана емес, сонымен бірге халық арасында танымал бола бастағанын атап өтті.
Алтын Орда ханы Беркенің сопылық бағытты ұстанушы Сейіт-атадан Ислам дінін қабылдағаны белгілі. Демек, Алтын Ордадағы Ислам діні белгілі бір жағдайда Орта Азиядағы сопылық бағытпен байланысты. Сопылық Орта Азия бойынша ең алдымен Еділ Бұлғариясында кең етек жайған. Моңғол шапқыншылығынан кейін олардың арасында Йассауидің тариқаты тарала бастаған. Ахмет Йассауи белгілі ғалым Әбу Жүсіп әл-Хамаданидің шәкірті болатын. Йассауи ілімін жақтаушылар ХІІ ғасырдың басында жергілікті халық пен билеуші тап арасында белсенді түрде тарала бастады.
«Йассауи ілімі – мистикалық ілімнен гөрі түркілердің ежелгі наным-сенімдерін ығыстырып шығарған киелі ілім. Алайда түркілер арасында тек Йассауидің ілімі танымал болған жоқ, сонымен қатар Кубравийаның ілімі де таралды. Махмұд әл-Бұлғари соңғысының ілімін қолдады деген деректер кездеседі. Сопылық ілімі мұсылман дінінің табиғи жалғасы және сопылықтың енуін тәуелсіз процесс ретінде қарастыруға болмайды. Бұлғария халқы негізінен Орта Азия арқылы қабылдаған мұсылман дінінің өзі сопылық көңіл-күймен және жергілікті әдет-ғұрыптармен, Хорезм мен Хорасан дәстүрлерімен боялған, сондықтан ол арабтардың «таза» дінінен айтарлықтай ерекшеленетін» [3; 45 б].
Сунниттік ортодоксиядағы сопылық ілімнің мәні исламдағы мистикалық бағыт ретінде әл-Ғазали мен оның ізбасарларының еңбектерінің арқасында, ал солтүстік Еуразияның түркі елдерінде Ахмад Йассауидің уағыздары мен еңбектерінің арқасында енді. Әсіресе, мазарлардың жанында орналасқан шырақ Алтын Ордада Өзбек хан мен оның жақын ұрпақтарының билігі кезінде, олардың рухани беделі мен әлеуметтік беделі күрт өскен кезде таралды. Сопылық осы түрлендірудің негізгі және тиімді тетіктерінің бірі бола отырып, көп қырлы болды және әлеуметтік ойдың әртүрлі тенденцияларын қамтыды. Алайда, сопылық тариқаттардың дамудың алғашқы кезеңіндегі ортақ ерекшелігі –сенімге келгендегі ымырасыздық тәжірибесі. Алтын Орда дәуірінен сақталған философиялық және әдеби шығармаларға сүйенсек, олар сопылық мотивтерге толы болды, ал оларда көрсетілген этикалық және әлеуметтік идеал өте жоғары болып, өзін-өзі тану мен ішкі жаңаруды қажет етті.
Мазмұны бойынша «Нахдж әл-Фарадис» өмірбаяндық, уағыздау және тарихи сипатқа ие. Автор Исламның әртүрлі сенімді көздерін пайдаланады және сол кезде қабылданған әдемі әдеби-құрылымдық формада дін туралы қарапайым және түсінікті тілде кең және жан-жақты білім береді. Осы формада жазылған кітап түркі халықтарының психологиясына, әсіресе, тарихи эпизодтар мен күнделікті мысалдардың арқасында, кейде нақты өмірге өте жақын болды. Осылайша, «Нахдж әл-Фарадисті» оқыған кез-келген мұсылман түркі Ислам туралы толық түсінікке ие болды; сондықтан бұл кітап қазіргі тілмен айтқанда өз заманының бестселлеріне айналды.
Осы жерде «Нахдж әл-Фарадис» сопылық ілімнің қай бағытында жазылды деген сауалдың жауабын қарастырып көрейік. Р. М. Әмірханов «Махмұд Бұлғари сопылық ілімнің оппозициялық бағытын ұстанды» [3; 108 б] деген пікір айтады. Алтын Орда тұсындағы сопылық ілім екі бағытта билік және оған қарсы шығушылар арасында таралған болатын. Алғашқылары билік тарапынан жәрдем алып, қолдауға ие болған. Оппозициялық ағымдар Исламның қоғамның дағдарыстық кезеңдерінде әлеуметтік ауыртпалықтардың, озбырлықтың және заңсыздықтың күшеюіне қарсы наразылық нысаны ретінде қалыптасады. XIV ғасырдың 60-шы жылдарынан бастап, Алтын Орданың әлсіреуі кезінде қалың бұқараның жағдайы ауыр болды. Сопылықтың ілімнің нәрімен суарылған Махмұд Бұлғаридың «Нахдж әл-Фарадис», Хисам Китәбтің «Жұмжұма сұлтан» секілді шығармаларының XIV ғасырдың екінші жартысында жарық көруі тегін емес.
«Кама-Еділ Бұлғарлары әдебиеті мен «Нахдж әл-Фарадис» еңбегінің қолжазбасы» атты диссертациялық жұмысында Б. Яфаров не себепті сопылық әдебиетке жататына дәлелдер келтіреді. Ол өзінің дәлелдерін кітап мазмұны арқылы көрсетеді. Атап айтқанда, белгілі сопы-шейхтар Сарри Саккати, Шаких әл-Балқы, Баязид әл-Бистамилердің сөздер кеңінен қолданылған. Сонымен қатар композициялық құрылымының 40 бөлімге бөлінуі де көптеген діни еңбектерге тән екендігін ескертеді. Мәтіннен діни өмір салтты насихаттайтын белгілер мен «шейх», «дәруіш», «ханака» секілді сопылық терминдердің көп мөлшерін табуға болады [4; 126 б].
«Нахдж әл-Фарадистің» сопылық ілімнің қандай бағытын насихаттайтыны туралы мәселе Б. Яфаровты да қызықтырыпты. «Махмұд әл-Бұлғарида Қожа Ахмет Йассауи жайлы еш дерек келтірілмеген, тіпті дереккөз ретінде де есімі аталмайды. Осы жерде «Нахдж әл-Фарадис» қандай ілімді насихаттайды деген сұрақ өздігінен туындайды?», [5; 126 б] - дейді ол.
Махмұд әл-Бұлғари белгілі бір сопылық тариқаттың жақтаушысы болған деп айтуға бола ма? «Нахдж ал-Фарадистің» авторы қандай да бір сопылық ілімді жақтамаған, тек сопылар санын көбейтуді мақсат етпейтін, Исламның қағидаларын қарапайым жұртшылық арасында кеңінен таратуды көздейтін ерте кездегі сопылыққа оралуға шақырған.
Шығарманың идеялық бағыты үшінші және төртінші тарауларда айқын көрінеді, олардың негізі екі кітаптан алынған деуге болады: Әбу Хамид әл-Ғазалидің «Ихйа 'улум ад-дин» (сенім туралы ғылымдардың қайта тірілуі) және Хусейн әл-Багавидің «Масабих ас-сунна» (сунна шамы). Олар Исламның бес парызы туралы айтады (сенім, дұға, садақа беру, ораза ұстау, қажылық) және әр мұсылманға қажетті негізгі қасиеттер туралы ілім ұсынады (ризашылық, шыдамдылық, ата-ананы құрметтеу, тағдырына қанағаттану және т.б.).
Әрине, шығарманың басты кейіпкері – адам. Оның мақсаты – теориялық және практикалық жетілу арқылы бақытқа жету, ал теориялық жетілу Ислам догмасын білу арқылы, практикалық – эстетикалық жетілдіру арқылы жүзеге асады. Махмұд әл-Бұлғари үшін кемелдік принципі адамның адамгершілік өзін-өзі жетілдіруі болып табылады, ал автор шындықты түсіну, Алланы тануға кіріспе болып табылатын өзін-өзі жетілдірудің жоғары деңгейіне ұмтылуға шақырмайды. Керісінше, ол Исламның дәстүрлі нормаларына қайшы келетін кез-келген ілімге қарсы. Әрине, адамның адамгершілік жағынан жетілу идеясы «Нахдж әл-Фарадисте» шешуші рөл атқарады. Бұл идея, ең алдымен, Алтын Орданың қоғамдық-саяси өмірінде танымал болған сопылық ілімдердің арқасында қалыптасты.
Махмұд әл-Бұлғари адамның ізгілікке жетуі туралы өзінің тұжырымдамасын баяндай отырып, материалдарды исламның көрнекті қайраткерлері (пайғамбарлар, Мұхаммед пайғамбар, оның сахабалары, туыстары мен ізбасарлары, ғалымдар, шейхтер, сопылар) кейіпкерлері болатын қызықты қысқа, астарлы әңгімелер түрінде кеңінен қолданған. Олардың өмір жолы, кездескен қиындықтары мен табандылықтары өзін дамытуға бел буған адам үшін мотивация болмақ. Кейіпкерлер Махмұд әл-Бұлғаридың өзі емес, көпке белгілі танымал жандар. Шығармадан автор бейнесін көп көрмейміз, ол тасада тұрып, айтар ойын кейіпкер сөзіне жымын білдірмей енгізіп жіберген. Бұл тәсіл арқылы автор астарлы әңгіменің адам психологиясына қалай әсер ететінін шебер дәлелдеп береді. Қасиетті Құраннан үзінділер оқу қарапайым оқырман қауымға ерекше әсер беретіні анық. Махмұд әл-Бұлғари жайлы ойымызды автордың «Нахдж әл-Фарадистегі» өз сөзімен аяқтасақ: «Адам баласы жақсылық үшін жаратылған. Ал ол деңгейге сенімге негізделген шынайылықты жүрегімен сезу арқылы ғана жетпек».
Оның шығармасын оқи отырып, біз, Махмұд әл-Бұлғаридың белгілі бір жағдайларды түсіндіруде Әбу-Ханифаға сілтеме жасағанымен Ислам дініндегі қандай да бір мазхабты және оның негізін қалаушыны қолдауды мақсат етпейтіндігін айқын аңғарамыз. Ол әр мазхабтың өзіндік орны мен ұстанушылары бар екендігін түсіне отырып, олардың сеніміне сыйластықпен қарай білді. Осы тұрғыда ол ұстанған позицияны әрбір мұсылман ұғынып, ұстанатын болса әлемде дінішілік, әсіресе, суннит пен шииттік талас-тартыстың болмайтынын аңғарамыз.
Махмуд әл-Бұлгари Ислам дінін тек білім немесе қызмет тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар эстетикалық және моральдық категорияға негізделген махаббат, мейірімділік тұрғысынан да түсінді. Ол адамға Исламның нұсқауларын автоматты түрде орындауды ұсынбайды, сонымен бірге оны өзінің әлеуетті мүмкіндіктерін ашуға, ішкі сенімін тәрбиелеуге шақырады.
Қорыта келгенде, «Нахдж әл-Фарадис» – түркі халықтарының ортағасырлық рухани дүниесін, діни танымын және әдеби мәдениетін танытатын аса маңызды мұралардың бірі. Шығарма Алтын Орда дәуіріндегі ислам өркениетінің ықпалын көрсетумен қатар, сол кезеңдегі түркі қоғамының дүниетанымы мен моральдық құндылықтарын айқын бейнелейді. Автор еңбекте адам бойындағы адалдық, мейірім, сабыр, әділдік, кішіпейілділік сияқты асыл қасиеттерді насихаттап, оқырманды имандылыққа тәрбиелеуді мақсат етеді.
Еңбектің тәрбиелік мәні де ерекше. «Нахдж әл-Фарадис» адамды рухани тазалыққа, үлкенді құрметтеуге, ізгі амал жасауға үндейді. Онда берілген өсиеттер мен ғибратты әңгімелер жастарды адамгершілікке, білімге, еңбекқорлыққа баулитын маңызды құрал ретінде бағаланады. Сондықтан шығарма тек діни еңбек қана емес, ұлттық тәрбие мен моральдық құндылықтарды қалыптастыратын әдеби мұра болып саналады.
Сонымен қатар, бұл ескерткіш түркі әдеби тілінің тарихын, Алтын Орда дәуіріндегі мәдени байланыстарды және исламдық әдеби дәстүрдің қалыптасуын зерттеуде құнды дереккөзі қызметін атқарады. «Нахдж әл-Фарадис» арқылы орта ғасырдағы түркі халықтарының рухани өмірі мен мәдени деңгейін тереңірек тануға мүмкіндік туады. Бүгінде бұл еңбек тарихи, әдеби және тілдік тұрғыдан маңызын жоймаған, түркі әлемінің ортақ мәдени қазынасы ретінде жоғары бағаланатын құнды мұра болып табылады.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Мәхмүд әл-Болгари. Нәһжел-фәрадис / Әсәрне басмага әзерләүче Фәнүзә Нуриева. Казан: Татар. кит. нәшр., 2002; 384 б.
2. Золотые ступени. Татарская поэтическая классика / Пер. с татарского Р. Бухараева. Научный консультант и последовие Х. Ю. Миннегулова. Казань. Магариф, 2007. 231 с.
3.Амирханов Р.М. Социально-философская мысль Средневековья (XIII – середина XVI вв.). Казань, 1993. Кн. 1. С.
4. Яфаров Б.А. X–XIV йөзләрдә Кама-Волга болгарлары әдәбияты һәм «Нәһҗ-әл-фәрадис» кулъязмасы: дис. канд. филол. наук. Казан, 1949. С. 126
5. Келімбетов, Н. Немат. Көркемдік дәстүр жалғастығы (Ежелгі Түркі поэзиясы және қазақ әдебиеті бастаулары) [Текст] : зерттеу / Келімбетов, Немат. - Астана : Елорда, 2000. - 286,[2] б.
