Кейде бір адамның тағдыры тұтас бір ұлттың қасіреті мен ар-намысына айналып кетеді. Қазан хандығының соңғы ханшайымы – Сүйінбике дәл сондай тұлға.
Сүйінбике Қазан хандығы тарихындағы ең көрнекті әйел тұлғалардың бірі, мемлекет қайраткері әрі татар халқының тарихи жадында сақталған символдық бейне. Ол тек хан сарайындағы билеуші ғана емес, ел тағдыры шешілген күрделі кезеңде мемлекет басқарған дана саясаткер ретінде танылды. Сүйінбике бейнесі ғасырлар бойы халық аңыздарында, тарихи еңбектерде, әдебиет пен өнерде ерекше орын алып келеді. Татар халқы үшін ол Қазан хандығының соңғы дәуіріндегі мұң мен қайсарлықтың, азаттық пен ұлттық рухтың белгісіне айналған тұлға.
Ол шамамен 1516 жылы Ноғай Ордасының беделді билеушілерінің бірі Юсуф әулетінде дүниеге келген. Тарихшылар оның ноғай-татар тегінен шыққанын айтады. XVI ғасырда хандықтар арасындағы саяси байланыстар көбіне әулеттік неке арқылы бекітілетіндіктен, Сүйінбике жастайынан мемлекетаралық саясаттың ортасына түседі. 1532 жылы ол Қазан ханы Жан-Алиға тұрмысқа беріледі. Бұл неке Мәскеу мемлекеті мен Қазан хандығы арасындағы қарым-қатынасты тұрақтандыру мақсатында жасалған болатын. Алайда көп ұзамай Жан-Али қаза табады. Кейін билікке қайта келген Сафа-Гирей Сүйінбикеге үйленеді. Осы кезеңнен бастап оның Қазан сарайындағы ықпалы артып, ел басқару ісіне белсенді араласа бастайды.
1547 жылы Сүйінбике ұл дүниеге әкеледі. Оның есімі – Өтеміс-Гирей. Екі жылдан кейін Сафа-Гирейдің кенеттен қайтыс болуы Қазан хандығында саяси дағдарыс туғызады. Тақ мұрагері әлі кішкентай болғандықтан, Сүйінбике хандықтың регенті атанып, мемлекет билігін өз қолына алады. Бұл кезең Қазан хандығы үшін аса ауыр уақыт еді. Бір жағынан Мәскеу мемлекеті күшейіп, Қазанға қысымын арттырса, екінші жағынан хандық ішіндегі ақсүйектер арасында билікке талас күшейді. Кейбір топтар Мәскеумен одақтасуды қолдаса, енді біреулері Қырым хандығына сүйенуді жөн көрді. Осындай күрделі жағдайда Сүйінбике мемлекеттің тәуелсіздігін сақтап қалуға тырысты. Тарихшылар оны сабырлы, ақылды әрі дипломатиялық қабілеті жоғары билеуші ретінде сипаттайды. XVI ғасырдағы мұсылман мемлекетінде әйел адамның ел басқаруы сирек кездесетін құбылыс болғандықтан, Сүйінбике түркі-мұсылман әлеміндегі алғашқы әйел регенттердің бірі ретінде бағаланады.
XVI ғасырдың ортасында Иван IV Грозный Қазан хандығын толық бағындыру саясатын жүргізді. 1551 жылы Қазан билеушілері Мәскеудің қысымымен Сүйінбике мен оның ұлын орыс жағына тапсыруға мәжбүр болды. Бұл оқиға татар халқының тарихи санасында үлкен қасірет ретінде сақталды. Аңыздарда Сүйінбикенің туған қаласымен қоштасып, көз жасымен Қазаннан аттанғаны баяндалады. Кейін ол Мәскеуге жеткізіліп, одан соң Шах-Алиға тұрмысқа шығуға мәжбүр болған. Өмірінің соңғы жылдарын Қасымов қаласында өткізген. Тарихи деректер оның 1554 жылдан кейін қайтыс болғанын көрсетеді, алайда нақты қай жылы дүниеден өткені белгісіз
Сүйінбике мұнарасы
Сүйінбике есімімен байланысты ең әйгілі тарихи ескерткіштердің бірі – Сүйінбике мұнарасы. Бұл мұнара бүгінгі күні Қазан қаласының басты символдарының бірі саналады. Қазан кремлінің аумағында орналасқан мұнара татар халқының тарихи жадын бейнелейтін мәдени ескерткішке айналған. Мұнараның нақты қай уақытта салынғаны жөнінде ғалымдар арасында түрлі пікір бар. Кей зерттеушілер оны XVII–XVIII ғасырларда тұрғызылған десе, халық аңыздары оны Сүйінбике ханыммен байланыстырады. Ең кең тараған аңыз бойынша Иван Грозный Сүйінбикенің сұлулығына тәнті болып, оған үйленгісі келеді. Сонда ханым жеті күнде биік мұнара тұрғызуды талап етеді. Мұнара салынып біткен соң, Сүйінбике оның төбесіне көтеріліп, туған елімен қоштасып, өзін төменге тастайды. Тарихшылар бұл оқиғаның нақты тарихи дәлелі жоқ екенін айтқанымен, аңыз халық арасында кең таралып, Сүйінбике бейнесін еркіндік пен намыстың символына айналдырды. Сондықтан бұл мұнара тек сәулет ескерткіші ғана емес, ұлттық рухтың да белгісі ретінде бағаланады.
Сүйінбике бейнесі әдебиет пен өнерде де кең көрініс тапты. XVIII–XIX ғасырлардағы орыс әдебиетінде оның тұлғасы көбіне трагедиялық сипатта бейнеленсе, татар әдебиетінде ол халық тағдырын арқалаған дана ханым ретінде суреттелді. XX ғасырдың басында татар зиялылары Сүйінбикені ұлттық рухтың символына айналдырды. Оның есімімен мектептер, журналдар аталып, көптеген пьесалар мен тарихи шығармалар жазылды. 1913 жылдан бастап шыққан «Сүйінбике» журналы татар әйелдерінің мәдени-ағартушылық қозғалысында ерекше орын алды. Композитор София Губайдулина мен Фәрид Яруллин шығармаларында да Сүйінбике образы көрініс тапты.
Орыс және татар тарихнамасында Сүйінбике тұлғасына әртүрлі баға берілді. Кейбір орыс жылнамаларында ол айлакер саясаткер ретінде көрсетілсе, татар зерттеушілері оны ел тағдыры үшін күрескен қайсар әрі дана ханым деп бағалайды. Хади Атласи Сүйінбике туралы алғашқы арнайы зерттеулердің бірін жазып, оның өмірін Қазан хандығының трагедиясымен байланыстырды. Ал Ризаэтдин Фахретдин еңбектерінде Сүйінбике мұсылман әлеміндегі көрнекті әйел тұлғалардың қатарында аталады. Қазіргі таңда Сүйінбике тұлғасы тек тарихи кейіпкер ретінде емес, түркі халықтарының мәдени жадындағы ерекше символ ретінде қарастырылады.
