Қазақ тарихында ел басына күн туған шақта ерлермен бірге күреске араласқан батыл әйелдер бірі – Азамат соғысы кезеңінде ерлігімен танылған Айғыз Көшімбайқызы. Ол ХХ ғасыр басындағы саяси өзгерістер мен қақтығыстар кезінде Аягөз өңірінде кеңес өкіметін орнатуға қатысып, үгіт-насихат жұмыстарын жүргізген, жаралыларға көмектескен қайсар тұлға ретінде тарихта қалды. Кейін оның тағдыры туралы деректер баспасөзде жарияланып, көркем шығармаларға арқау болды.
Айғыз Көшімбайқызы 1876 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданына қарасты Сарыбұйрат ауылында дүниеге келген. Кейбір деректерде оның туған жері Ақшатау өңірі деп көрсетіледі. Руы – Сыбан-Төлен. Ол қарапайым шаруа отбасында өсіп, бала күнінен қазақ ауылындағы ауыр тұрмыс пен еңбекке ерте араласқан. Айғыз жастайынан ата-анасынан айырылып, жетімдік көріп өседі. Сол кезеңдегі ауыл өмірінің қиындығы оның мінезін ерте шыңдаған. Ел аузындағы әңгімелерде оның қайсар, еңбекқор әрі өжет болып өскені айтылады. Қыз балалар көбіне үй шаруасымен шектелетін уақытта Айғыз ер азаматтармен қатар жүріп, ауыр жұмыстарға араласқан. Ауыл адамдары егін егу үшін су тартатын арық қазғанда Айғыз да белсенді еңбек еткен. Ұзындығы бірнеше шақырымға созылған сол арықтың уақытында аяқталуына үлес қосқандықтан, халық кейін оны «Айқыз арығы» деп атап кеткен. Бұл – оның еңбекқорлығы мен ел ішіндегі беделін көрсететін тарихи ауызекі деректердің бірі.
Бойжеткен шағында Бақтай есімді азаматқа тұрмысқа шығады. Алайда отбасылық өмірі ұзаққа созылмай, жолдасы ерте қайтыс болады. Жас күнінде жесір қалған Айғыз кейін Сергиопольге, қазіргі Аягөз маңына көшіп келеді. Сол жерде ол қоғамдық өмірге араласып, өңірдегі саяси өзгерістердің куәсіне айналады. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы Аягөз өңірі патша билігінің отарлық саясаты күшейген аймақтардың бірі болды. Әлеуметтік теңсіздік, жер мәселесі, жергілікті халыққа көрсетілген қысым ел ішінде наразылық тудырған кезең еді. Осындай ортада өскен Айғыз халықтың тұрмысын, әділетсіздікті ерте көріп, қоғамдық мәселелерге бейжай қарамайтын тұлға болып қалыптасты. Кейін оның азамат соғысы жылдарындағы белсенділігіне де осы өмірлік тәжірибе әсер еткені байқалады.
ХХ ғасырдың басында Аягөз өңірі де Ресей империясындағы саяси өзгерістер мен азаматтық қақтығыстардың ортасына айналды. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін ел ішінде билік үшін күрес күшейіп, әр аймақта ақтар мен қызылдардың текетіресі басталды. Осындай күрделі кезеңде Айғыз Көшімбайқызы қоғамдық-саяси оқиғаларға белсенді араласып, кеңес өкіметін қолдаушылар жағына шыққан. Сол кезеңде ол Алаш қозғалысының қайраткері әрі кейін кеңестік комиссар болған Сабыржан Ғаббасовпен тығыз байланыста жұмыс істеген. Деректерде Айғыздың Сергиопольде үгіт-насихат жұмыстарын жүргізіп, халық арасында кеңес билігін қолдау бағытында түсіндіру жұмыстарымен айналысқаны айтылады. Сонымен қатар жергілікті партизан жасақтарын ұйымдастыруға көмектескен. Айғыз Көшімбайқызының сол кезеңдегі қызметіне қатысты ең көп айтылатын деректердің бірі – оның полковник Ярушин кеңсесінде жұмыс істеуі. Кей мәліметтерде ол кеңседе үй сыпырушы болғаны көрсетіледі. Алайда бұл қызметті ол қарсы жақтың әрекеттерін бақылау үшін пайдаланған деген мәліметтер сақталған. Кеңседе естіген құпия ақпараттарды Сабыржан Ғаббасовқа жеткізіп отырғаны туралы деректер жергілікті естеліктер мен кейінгі зерттеулерде кездеседі.
1918 жылғы 11 наурызда Аягөздегі жұмысшылар мен шаруалардың көтерілісіне қатысып, Уақытша үкіметтің жергілікті органын құлатуға атсалысқан. Бұл оқиға өңірдегі билік жүйесінің өзгеруіне әсер еткен маңызды саяси қадамдардың бірі болды. Осыдан кейін Сергиопольде кеңес өкіметін орнату жұмыстары күшейіп, митингілер өткізіліп, жаңа билікті қолдайтын топтар қалыптаса бастайды. Деректерде сол митингілердің бірінде Сабыржан Ғаббасовтан кейін Айғыздың да сөз сөйлегені айтылады. Бұл – сол кезеңдегі қазақ әйелдерінің қоғамдық-саяси өмірге белсенді араласа бастағанын көрсететін сирек мысалдардың бірі.
Айғыз Көшімбайқызы тек үгіт-насихат жұмыстарымен шектелмей, азамат соғысы жылдарында тікелей майдан шебінде көмек көрсеткен адамдардың бірі болды. Сергиополь қорғанысы кезінде ол окоптарға азық-түлік, шай тасып, жараланған сарбаздарға жәрдемдескен. Кейбір деректерде оның жаралыларға арналған шағын емдеу пунктін ұйымдастыруға атсалысқаны айтылады. Сол кезеңдегі ауыр жағдайда мұндай жұмыстар майдандағы адамдар үшін аса маңызды болған. 1918 жылы Колчак әскері Сергиопольді уақытша басып алған кезде Айғыз Көшімбайқызы жау қолына түседі.
Айғыздың қазасы туралы ең белгілі тарихи деректердің бірі 1919 жылы 8 тамызда жарық көрген «Голос Семиречья» газетінде жарияланған. Басылымда оның Сергиополь қорғанысы кезінде белсенділік танытқаны жазылады. Сонымен қатар газетте оның кейін қарсы күштердің қолына түсіп, аяусыз азапталғаны да баяндалған. Бұл материал Айғыз Көшімбайқызының ерлігі туралы деректердің сол кезеңнің өзінде-ақ баспасөзде жарияланғанын көрсетеді. Яғни оның есімі кейін ғана емес, азамат соғысы аяқталмай тұрып-ақ ел арасына белгілі болған.
Айғыздың қайғылы тағдыры кейінгі жылдары көптеген естелік пен әдеби шығармаға арқау болды. Оның өмір жолы қазақ әйелдерінің қоғамдық күреске араласуының тарихи мысалдарының бірі ретінде қарастырылады. Айғыз Көшімбайқызының өмірі мен ерлігі туралы алғашқылардың бірі болып жазған қаламгер – жазушы Қалмұқан Исабаев. Ол әуелі Айғыз туралы қысқа хабар жариялап, кейін мақала мен очерк жазған. Біраз уақыт архив деректері мен ел аузындағы естеліктерді жинап, осы тақырыпты терең зерттегеннен кейін «Айқыз» романын дүниеге әкелді. Роман алғаш рет 1967 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген. Кейін 1989 жылы «Жалын» баспасы арқылы қайта басылып шықты. Шығармада Айғыздың өмір жолы, азамат соғысы жылдарындағы оқиғалар, Аягөз өңіріндегі саяси тартыстар мен оның қайсар мінезі көркем түрде бейнеленген. Айғыз Көшімбайқызы туралы деректер кейінгі кезеңде жергілікті өлкетану еңбектерінде, архив материалдарында және тарихи мақалаларда да жиі айтыла бастады. Оның есімі ХХ ғасыр басындағы қоғамдық-саяси оқиғаларға араласқан қазақ әйелдерінің бірі ретінде зерттеушілер назарында болды.
Бүгінде Аягөз қаласында Айғыз Көшімбайқызының есімі берілген көше бар. Сонымен қатар туған өңіріндегі білім беру мекемелерінің бірі оның атымен аталады. 2017 жылы Ақшатау ауылдық округіне қарасты Дөненбай ауылында Айғыз Көшімбайқызына арналған ескерткіш-бюст орнатылды. Ескерткіш «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында ашылып, оған жергілікті тұрғындар, тарихшылар мен қоғам өкілдері қатысқан. Бұл ескерткіш Айғыздың есімін кейінгі ұрпаққа танытып, оның азамат соғысы жылдарындағы ерлігі мен қоғамдық қызметін есте сақтау мақсатында қойылған. Бүгінде Айғыз Көшімбайқызы Аягөз өңіріндегі тарихи тұлғалардың бірі ретінде аталып келеді.
