Жәнібек ІІ (Жәнібек Есімұлы) - қазақ хандығының 11-нші ханы. Шамамен 1628–1643 жылдар аралығында билік құрды. II Жәнібек хан да өтпелі кезеңнің билеушісі. Тарихнамада бұл билеушіні ІІ Жәнібек деп атайды.
Қазақ хандығының тарихында XVII ғасыр - ең күрделі, қантөгіске толы және әлі де болса аз зерттелген кезеңдердің бірі. Осы дәуірдегі билеушілердің ішінде II Жәнібек ханның (толық аты - Жәнібек Есімұлы) ерекше аталады.
Қазақ мемлекетінің негізін қалаушы әйгілі әз-Жәнібек ханнан (І Жәнібек) айырмашылығын көрсету үшін тарихнамада бұл билеушіні ІІ Жәнібек деп атайды. Ол - айбынды Есім ханның екінші ұлы, анасы - Есім ханның сүйікті жары Ханша Айлин (Ай) ханым. Орыс деректерінде оны Есім ханның «аяулы әрі ардақты перзенті» деп сипаттайды.
Өмірбаяны және таққа отыруы
Жәнібек хан шамамен XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың басында дүниеге келген (нақты туған жылы белгісіз). Әкесі Есім хан 1628 жылы қайтыс болған соң, билік мұрагерлік тәртіппен оның ұлдарының қолына өтеді. Жәнібек үлкен ұлдарының бірі ретінде ақ киізге көтеріліп, хан тағына отырады. Оның хандық құрған кезеңі — 1628–1643 жылдарды (шамамен 15 жыл) қамтиды.
ІІ Жәнібек таққа отырған уақыт ішкі саяси тұрғыдан өте ауыр кезең еді. Есім хан қайтыс болғанға дейін аз уақыт бұрын ғана Ташкентті билеп, өз алдына хандық құрғысы келген Тұрсын ханның бүлігін басып, тарихта «Қатаған қырғыны» деген атпен қалған оқиғаны өткерген болатын. Жәнібек хан таққа отырғанда осы ішкі қырқыстың салдары әлі толық жойылмаған еді. Жаңа ханның басты еңбегі — осы тұрақсыз шақта елдің ыдырап кетпеуін қамтамасыз етіп, ішкі бірлікті сақтауы болды.
Есім ханның Жәнібек пен Жәңгірден бөлек Сұлтаным (кейбір деректе Сұлтания) және Қожамберді есімді ұлдары болған. Алайда, тарих сахнасында дәл осы екі ағайынды — Жәнібек пен Жәңгірдің тандемі ел тағдырын шешуде басты рөл атқарды.
Ханның жеке өмірі туралы мәліметтер өте шектеулі. Кейбір шежірелік деректер мен ел аузындағы әңгімелер бойынша, оның Гүлсім ханым және Ділфуза ханым атты әйелдері болған делінеді. Ханның тікелей ұрпақтары туралы нақты деректер сақталмаған. Ол Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде жерленген, бұл оның ресми түрде жалпықазақтық хан болғанын дәлелдейді.
Билік бөлінісі және сыртқы саясаты
ІІ Жәнібек ханның тұсында мемлекеттік билік ерекше сипатта болды. Жәнібек Түркістан қаласында ордасын тігіп, жалпы мемлекеттік, дипломатиялық және ішкі саясатты («Ұлы хан» ретінде) басқарса, оның інісі Жәңгір сұлтан бас қолбасшы (хандықтың әскери соққы беруші күші) рөлін атқарды. Бұл — қазақ мемлекеттілігіндегі билік бөлінісінің тамаша үлгісі еді.
Жәнібек әлі сұлтан кезінде-ақ Орта Азия аймағындағы үлкен саясатқа белсене араласқан. XVII ғасырдың басында Бұхара хандығында Шейбани әулеті биліктен кетіп, орнына Аштархан әулеті келеді. Есім ханмен бірге Жәнібек сұлтан болашақтағы сенімді одақтас ретінде осы әулеттің өкілі Имамқұл ханды қолдайды.
Имамқұл таққа отырған соң, қазақтардың қолдауына алғыс ретінде Ташкент, Ясы (Түркістан), Сайрам және өзге де іргелі қалаларды қазақтардың иелігі ретінде ресми түрде бекітеді. Ал Жәнібек сұлтанның өзі Сағарж (Сагарджа) қаласының әмірі болып тағайындалады. Бұл оқиға туралы сол дәуірдің тікелей куәгері Махмуд ибн Уәли өзінің «Бахр ал-асрар» еңбегінде жазады. Ол Жәнібектің Сағаржда (Самарқанның солтүстік-батысы) әмір болған кезін сипаттай келе, оның қарамағында қалың қазақ жасақтарынан бөлек, жергілікті мауараннахрлық сарбаздардың да болғанын көрсетеді. Бұл Жәнібектің тек қазақ даласында емес, Орта Азияның отырықшы мәдени орталықтарында да үлкен беделге ие болғанын дәлелдейді.
Шайқастар хронологиясы
Жәнібек хан билігінің ең басты қасіреті де, мәселесі де — Жоңғар (ойрат) қаупі болды. XVII ғасырдың 30-40 жылдарында Чорос әулетінің басшылығымен ойрат тайпалары бірігіп, Жоңғар хандығы құрылды және олар қазақ жерлеріне көз тіге бастады. Оңтүстіктегі өзбек хандықтарымен арадағы Түркістан мен Ташкент үшін талас енді шығыстан төнген жаңа қауіппен алмасты.
Қазақ-жоңғар соғыстарының алғашқы толқыны:
Жылдар | Оқиға мен оның барысы | Нәтижесі |
|---|---|---|
1635 жыл | Жоңғар қонтайшысы Ерден-Батырдың (Батур қонтайшы) алғашқы ірі жорығы. II Жәнібек хан мен оның інісі Жәңгір сұлтан басқарған қазақ әскерімен қақтығыс. | Шекаралық аймақта қазақ жасақтары ауыр соққы алып, майданның алғы шебінде жүрген Жәңгір сұлтан жоңғарлардың қолына тұтқынға түседі. |
1636 жыл | Жоңғарлардың Бұхара бағытына жасаған жорығы. Жоңғар әскері қазақ жерлерін басып өтпек болады. | Самарқанның әйгілі әмірі Жалаңтөс батырдың жасақтары жоңғарларды Самарқан маңында күйрете талқандайды. |
1640 жыл | Қазақ-жоңғар қатынастарындағы уақытша бітім мен келіссөздер. Ресей елшісі М. Ремезовтың мәліметінше, Батур қонтайшының ордасына «Жәнібек патшаның» елшілері келеді. | Жүргізілген сәтті дипломатиялық келіссөздердің нәтижесінде Жәңгір сұлтан тұтқыннан босатылады. |
1643 жыл | Жоңғарлардың (хошуттар мен хотогойттарды қосып алған қалың қолмен) қазақ даласына жасаған екінші жаппай жорығы. | Жоңғарлардың тұтқиылдан жасаған ірі шабуылында қазақ әскері алғашқыда ауыр шығынға ұшырап, II Жәнібек хан шайқастардың бірінде қаза табады. Алайда, бұл жорықтың беті кейіннен атақты Орбұлақ шайқасында (Жәңгір мен Жалаңтөс батырдың ерлігімен) қайтарылады. Хан тағы інісі Салқам Жәңгірге өтеді. |
Тарихи маңызы және мұрасы
II Жәнібек ханның билігі туралы жазба деректердің аздығы оны тарихнамада «ұмыт болған хандар» қатарына қосты. Дегенмен, ол әкесі салған саяси бағытты - «Есім ханның ескі жолы» заңдар жинағын берік ұстанып, ел ішіндегі тұрақтылықты сақтады. Мемлекеттің оңтүстіктегі бейбіт қатынасын нығайтып, шығыстағы қорғаныс шебін қалыптастырды. Оның тұсында басталған қазақ-жоңғар текетіресі кейінгі жүзжылдыққа созылған ұлы шайқастардың алғашқы беташары еді.
Ол - Төре әулетінің ішіндегі Жәдік бұтағынан (Есім хан арқылы) тараған билеуші. II Жәнібек хан - өтпелі кезеңнің тұлғасы. Оның билігі Қазақ хандығының ішкі қырқыстардан арылып, ес жиған кезеңі мен Жоңғар мемлекеті тарапынан төнген жаһандық қауіптің аралығындағы көпір іспетті болды. II Жәнібек ханның өзінен тікелей ұрпақ қалмаса да (немесе деректерде көрініс таппаса да), оның інісі Салқам Жәңгір хан мен одан туған әз-Тәуке хан Қазақ мемлекеттілігін алтын ғасырға жеткізді. Кейіннен XVIII ғасырда таққа отырған Қайып хан, Әбілмамбет хандар да осы Есім хан әулетінің өкілдері болып табылады. Ол өз өмірін қазақ елінің тәуелсіздігі мен жер тұтастығы жолында құрбан еткен жауынгер хан ретінде тарих бетінде қалады.
Мақала Махмуд ибн Уәлидің «Бахр ал-асрар фи манақиб ал-ахйар» («Асылдардың ізгі қасиеттері туралы құпиялар теңізі») еңбектері, Орыс елшілері мен куәгерлерінің жазбалары (Мәмет Ремезов, атаман Гаврила Ильин) және Т. Сұлтанов, Н. Атығаев, Ж. Сабитов, Т. Жұмағанбетов секілді белгілі тарихшы-ғалымдардың зерттеу еңбектері негізінде дайындалды.
