Чянлұңның 21-жылы 3-айдң 1-күні

(1756 жылы 1 наурыз)

Жарлықта тағы да былай делінген: қазақтарға сарай мәлімдемесін жеткізгені әрі әжептәуір білікті сұңғылалығы үшін Шұнданаға аға жасауыл лауазымы мен жүз сәрі күміс сыйлық берілсін. Ол алда қазақ жерінен Абылайға Ежен хан жарлығын жеткізуге тағы да аттансын. Қазір қарақшы Әмірсананың қайрат қыларға қауқары жоқ, оны көп ұзамай ұстайтын боламыз. Қарақшы Әмірсана бұрын қазақтардан әскери көмек те сұраған. Абылай оған көмек беруден бас тартты. Ғаділет ұлағатын тани білген бұл біліктілікке сый-сыяпат жасалуға тиіс. Мұнан сырт, қазақ кісілерінің Тауын Жисайлардың ауылын талағаны тағы бар. Тауын Жисай Әмірсанаға еріп бұлғаққа қатысқан тұста, олар Әмірсананың бүлігін бастапта-ақ қолдамаған. Енді міне Чиң әулеті үшін қызмет етіп, бүлікшілерді жоюға атсалысып отыр. Олар кей жағдайларды білмейтіндіктен күдіктенетін де шығар? Сондықтан оларға істің жайын былай деп түсіндірген жөн: Абылай кезінде елші жіберіп тарту тартқан. Мұнан оның адалдығын байқауға болады. Егер бейбіт қарекет істеп, мәңгі мамыржай өмір өткеру үшін, олар бүкіл ынта пейілімен ішкі бағын боламын десе, әрине айрықша жарылқауға бөленеді. Қазақтар, сіздер өздеріңізді дұрыс басқарып, қарасты адамдарыңыздың шекарадан өтіп лаң салуына ерік бермесеңіздер болғаны, біз Жоңғар тайпаларына қатаң тыйым салғамыз әрі қазақ руларын шабуға жол берілмейтіндігі туралы қаһарлы жарлықты шашқамыз. Осы мазмұндар ашық жариялануға тиіс. Егер Абылай (Бейжіңге) елші жіберер болса, оларды бастап әкелуді Шұндананың өзіне бұйырамын.

(508-бума, 4-бет)

***

Әмірсана дағдарысы және қазақпен тұрақтанған дипломатиялық байланыс

1756 жылғы 1 наурыздағы бұл жазба – 1755 жылы қалыптасқан қазақ-чиң қатынасының жаңа кезеңге өткенін айқын көрсететін құжат. Егер өткен жылғы жазбаларда Чиң сарайы қазақтарды негізінен шекаралық қауіп, әскери фактор немесе Жоңғария тағдырына ықпал етуі мүмкін күш ретінде қарастырса, енді бұл мәтінде қазақпен қатынас нақты реттелген дипломатиялық жүйеге түскені байқалады. Бұл жерде басты назар тек бақылауға емес, байланысты тұрақтандыруға, сенімді нығайтуға және саяси мәртебені бекітуге аударылған.

Жарлықтың басында Шұнданаға берілген марапат ерекше мәнге ие. Ол қазақтарға сарай мәлімдемесін жеткізгені үшін аға жасауыл лауазымымен және күміс сыйлықпен марапатталады. Бұл жай ғана сый емес. Бұл – Чиң империясының қазақпен байланыс орнатуда нақты адамдарды іріктеп, оларды сенімді дипломатиялық арнаға айналдыру саясатының көрінісі. Бұған дейінгі жазбаларда қазаққа жіберілген жасауылдар мен елшілер тек тапсырма орындаушылар болса, енді олар марапатталып, қайта-қайта жіберілетін тұрақты байланыс тұлғаларына айналып отыр. Бұл – қатынастың институционалдануының белгісі.

Шұндананың тағы да Абылайға жарлық жеткізуге жіберілуі де осының дәлелі. Демек, Чиң сарайы қазақпен байланыста кездейсоқ адамдарға емес, тәжірибесі бар, сенімге ие тұлғаларға сүйенуді жөн көрген. Бұл саясат қазақ даласына қатысты ақпараттың дәл жетуін және жеткізілген жарлықтардың бұрмаланбай орындалуын қамтамасыз етуге бағытталған.

Жазбадағы келесі маңызды тұс – Әмірсанаға берілген баға. Ол “қарақшы” деп аталып, “қайрат қыларға қауқары жоқ” деп сипатталады. Бұл – жай сөз емес, нақты саяси мәлімдеме. 1755 жылғы жазбаларда Әмірсана әлі де маңызды тұлға, кейде тіпті қажет серіктес ретінде қарастырылса, 1756 жылдың басына қарай ол толықтай бүлікші және қауіп көзі ретінде бағаланып отыр. Бұл өзгеріс кездейсоқ емес. Әмірсана көтерілісі Чиң империясы үшін жаңа қауіп тудырды, ал қазақпен қатынаста ол бұрынғыдай делдал емес, керісінше кедергіге айналды.

Осы контексте Абылай ханның ұстанымы ерекше бағаланады. Жарлықта Әмірсананың қазақтардан әскери көмек сұрағаны, бірақ Абылайдың одан бас тартқаны айтылады. Бұл факт Чиң сарайы үшін өте маңызды саяси белгі ретінде қабылданады. Өйткені бұған дейінгі жазбаларда қазақтың Әмірсанаға қосылып кетуі мүмкін деген күдік болған еді. Ал енді бұл күдік сейіліп, керісінше, Абылайдың таңдауы Чиң мүддесіне қайшы келмейтін бағытта екені анық көрінеді.

Чянлұң бұл әрекетті “ғаділет ұлағатын тани білген біліктілік” деп бағалайды. Бұл өте маңызды тұжырым. Мұнда Абылай жай ғана бейтарап саясат ұстанған билеуші емес, дұрыс шешім қабылдай алатын, империяның көзқарасы тұрғысынан «дана» тұлға ретінде көрсетіледі. Бұл бағалау кейінгі қазақ-чиң дипломатиясының іргетасын қалаған идеологиялық негіздердің бірі.

Алайда жазбада тек мадақтау ғана жоқ. Қазақтарға қатысты шағым да қатар айтылады: олардың Тауын Жисай ауылын талағаны сөз болады. Бұл – Чиң сарайының бұрынғы саясатын жалғастырып отырғанының дәлелі. Яғни бір жағынан қазақпен достық қатынас орнату көзделсе, екінші жағынан олардың шекарадан асып, өз бетінше әрекет етуіне жол берілмейді. Мұндай қосарлы саясат 1755 жылғы маусым және қыркүйек жазбаларында да көрінген еді.

Тауын Жисайдың жағдайына байланысты берілген түсіндірме де қызық. Ол Әмірсана бүлігіне толық қосылмаған, керісінше Чиңге қызмет етіп жатыр деп көрсетіледі. Мұнда сарайдың ішкі саясаты айқын байқалады: бұрынғы жау немесе күмәнді топтар арасынан Чиңге адал қызмет ететіндерді бөліп алып, қорғау және қолдау. Қазақтардың соларға шабуыл жасауы – тек жергілікті жанжал емес, империяның жаңа тәртібіне қарсы әрекет ретінде қарастырылады.

Сондықтан жарлықта қазақтарға арнайы түсіндіру жүргізу тапсырылған. Бұл жерде Чиң саясатының тағы бір маңызды қыры көрінеді: әскери күштен бұрын ақпараттық және түсіндіру жұмысына мән беру. Қазақтарға Абылайдың елші жібергені, оның адалдығы, Чиңнің бейбіт өмір ұсынатыны айтылуы тиіс делінеді. Бұл – қазақты күшпен емес, идеологиялық және дипломатиялық тәсілмен тарту әрекеті.

Жарлықтағы “егер бейбіт өмір сүріп, ішкі бағын боламын десе, айрықша жарылқауға бөленеді” деген жолдар да бұрынғы саясаттың жалғасы. Мұнда Чиң империясы қазаққа толық тәуелділік емес, рәсімдік мойындау мен бейбіт қатынас ұсынады. Бұл 1755 жылғы 9 наурыз және 29 маусым жазбаларындағы ұсыныстармен толық сәйкес келеді.

Сонымен қатар шекара мәселесі тағы да нақты қойылады: қазақтар өз адамдарын бақылап, шекарадан асып “лаң салуына” жол бермеуі тиіс. Бұл — Чиң үшін ең басты талаптардың бірі. Өйткені Жоңғария жойылғаннан кейінгі кеңістікте қазақтың еркін әрекеті империя үшін қауіп тудырады. Сондықтан бейбіт қатынас пен бақылау қатар жүруі тиіс деген қағида қайта бекітіледі.

Жарлықтағы “Жоңғар тайпаларына қазақтарды шабуға тыйым салынды” деген жолдар да маңызды. Бұл арқылы Чиң сарайы өзін бейбітшілікті қамтамасыз етуші күш ретінде көрсетеді. Яғни ол тек қазақтан талап қоймайды, сонымен бірге бұрынғы жоңғар тарапынан болатын қауіптің де алдын алып отырғанын білдіреді. Бұл — империяның өзін аймақтағы тұрақтылық кепілі ретінде көрсетуге тырысқанын аңғартады.

Соңында Шұнданаға қазақ елшілігін Бейжіңге бастап келу тапсырылуы – бүкіл құжаттың түйіні. Бұл жерде қазақ-чиң қатынасы толыққанды дипломатиялық арнаға түскені анық көрінеді. Егер 1755 жылы бұл тек жоспар, ұсыныс, ықтимал бағыт болса, 1756 жылдың басында ол нақты іске айналған. Қазақ елшілігі енді жай хабар жеткізуші емес, екі жақ арасындағы ресми байланыстың негізгі құралына айналып отыр.

Бұл жазбаны алдыңғы материалдармен салыстырсақ, айқын эволюция байқалады. Алғашында қазақтар — әскери қауіп, кейін — шекаралық мәселе, одан соң — дипломатиялық серіктес ретінде қарастырылды. Ал енді 1756 жылы олармен қатынас нақты жүйеге түсіп, Абылай ханның ұстанымы Чиң сарайы тарапынан ресми түрде оң бағалана бастады.

Қорытындылай айтқанда, 1756 жылғы 1 наурыздағы жазба қазақ-чиң қатынасының жаңа сапалық деңгейге көтерілгенін көрсетеді. Мұнда күдік азайып, сенім артады; бақылау сақталғанымен, байланыс тұрақтанады; әскери қауіптің орнын дипломатиялық есеп басады. Ал Абылай хан осы процесте Чиң сарайы мойындаған негізгі саяси тұлғаға айналып, қазақтың сыртқы саясатындағы жаңа бағыттың символы ретінде көрінеді.

• Мәртебелі мансаптар
• Чянлуң жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер – 1755 жылы 29 ақпан
• Чянлұң жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер – 1755 жылы 1 наурыз
• Чянлұң жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер – 1755 жылы 6 наурыз
• Чянлұң жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер – 1755 жылы 10 наурыз
• Чянлұң жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер – 1755 ж 8 наурыз
• Чянлұң жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер – 1755 жылы 9 наурыз
• Чянлұң жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер – 1755 жылы 17 маусым
• Чянлұң жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер – 1755 жылы 29 маусым
• Чянлұң жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер – 1755 жылы 11 желтоқсан