Чянлұңның 20-жылы 2-айдың 28-күні

(1755 жылы 8 наурыз)

Әскери құпиялық амбандарына: Сарылдардың Сосұктыны (Сожыктоны?) тергеу жағдайына қарағанда, қазақ жерінде жүрген Барың Ғалдан Черіңнің інісі емес екен. Мұнан бұрын да жарлық түсіргенмін. Әмірсанадан сұрағанда, ол да қазақ жеріндегі кезінде мұқият тексеріп сұрағанын, әлгі адамның Барыңның атын жамылғанымен өзінің нақ кім екені туралы толық негіз көрсете алмағанын айтыпты. Демек, мұның сөзі де Сарылдың мәліметімен бір жерден шығып отыр. Сонда оның жалған екені дуасыз. Жаудың тізе бүккен Чылон деген адамы қазақ сарбаздары Давачиды жеңді. Қазақтар әжептәуір күшті, олар Давачиды тұтқын ете алады деген екен. Жорық тұсында сақтық шаралары міндетті түрде жүзеге асырылуы тиіс. Қазір олар Ілені қолдарынан шығарып алған, яғни әлдеқашан жеңіліп шегінген. Бұл жағдай біздің шабуылдауымызға мейілінше тиімді. Оның үстіне, екі бағыттағы барлаушы тобымыз түйісер болса, шерігіміздің саны он мыңнан асады. Осы орайда лап қойса жеңіске оңай жетуге болады. Сарыл мейір-шапағатымды ақтаймын десе, бұл іске қалайда мейілінше құлшынатын болсын. Давачи тұтқындалатын болса, онан кейін қазаққа қатысты істерді қалай тындыру туралы да Банди, Әмірсаналармен жақсылап ақылдассын. 

(483-бума, 22-бет)

Дереккөз: «Чиң әулеті сарай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер», ҚХР Іле халық баспасы, 2009 жыл. 

Жоңғарияның күйреуі және Іле өңіріндегі қазақ факторы

1755 жылдың көктемінде Жоңғар хандығы күйреудің шегіне жетті. Чиң империясының әскери жорығы үдей түсті, ал ішкі алауыздық Давачи билігін әлсіретті. Бұған дейінгі 29 ақпан, 1 наурыз, 6 наурыз және 10 наурыз күнгі сарай жазбалары осы құлдыраудың кезең-кезеңімен жүріп жатқанын көрсетсе, Чянлұңның 20-жылы 2-айдың 28-күніне (1755 ж. 8 наурыз) тиесілі жарлық сол процестің жаңа қырын ашады.

Бұл құжатта Чиң сарайы бір мезгілде үш мәселені талқылайды: жоңғар билігі төңірегіндегі жалған тұлғалар туралы ақпарат, қазақ жасақтарының әскери белсенділігі және Давачиды тұтқындаудан кейінгі қазақ мәселесін қалай реттеу керектігі.

Жалған «ханзада» және жоңғар билігінің күйреуі

Жарлықта алдымен қазақ жерінде жүрген Барың есімді адамның өзін Ғалдан Черіңнің інісімін деп көрсетуі тексерілгені айтылады. Тергеу нәтижесінде оның жоңғар ақсүйегі емес екені анықталған.

Бұл мәлімет кездейсоқ емес. Жоңғар мемлекеті ыдырай бастағанда билікке үміткерлер көбейіп, жалған «төре тұқымдары» пайда болуы қалыпты құбылыс. Чиң сарайының мұндай тұлғаларды мұқият тексеруі — аймақтағы билік вакуумын кім толтыруы мүмкін екенін бақылау әрекеті.

Яғни Жоңғария тек әскери тұрғыдан емес, саяси легитимдік тұрғысынан да күйреп жатқан еді.

Қазақ жасақтары Давачиды жеңді деген хабар

Жарлықтағы ең маңызды тұс — жау жағынан берілген мәлімет:

«жаудың тізе бүккен Чылон деген адамы қазақ сарбаздары Давачиды жеңді… қазақтар әжептәуір күшті, олар Давачиды тұтқын ете алады деген».

Бұл — Чиң сарайының қазақ әскери күшін тағы да мойындауы.

Бұған дейін:

• 1 наурыз жазбасында қазақтардың шабуылы Жоңғардың ыдырау белгісі ретінде айтылды;

• 6 наурызда қазақ жасақтарының Ілеге кіргені тіркелді;

• 10 наурызда қазақ қолының «мығым» екені ескертілді.

Ал бұл жолы дерек тіпті батыл. Яғни қазақтар Давачиды жеңуі мүмкін. Бұл хабар шындық па, әлде әскери психологиялық ақпарат па — белгісіз. Бірақ оның сарай құжатында тіркелуі қазақ күшінің ықпалын көрсетеді.

Іле өңіріндегі жағдай: шегіну және мүмкіндік

Жарлықта жоңғар күштері Ілені тастап шегінгені айтылады. Бұл Чиң әскерінің шабуылы үшін «мейілінше тиімді жағдай» деп бағаланады. Іле — Жоңғарияның экономикалық әрі стратегиялық өзегі. Оны жоғалту — мемлекеттің күйреуімен тең.

Ал дәл осы сәтте:

• жоңғарлар шегініп жатыр;

• қазақ жасақтары өңірде әрекет етуде;

• Чиң әскері шешуші соққыға дайындалуда.

Яғни Іле кеңістігі үш күштің мүддесі түйіскен аймаққа айналды.

Чиң әскери жоспары: жедел соққы

Жарлықта екі бағыттағы барлаушы топтар түйіссе, әскер саны он мыңнан асатыны және дәл осы сәтте шабуыл жасалса, жеңіске оңай жетуге болатыны айтылады. Бұл — бұрынғы жарлықтарда берілген стратегиялық бағыттың жалғасы:

• солтүстік және батыс бағыттағы қосындардың үйлесуі;

• барлау топтарын алға жіберу;

• уақыт созбай шешуші соққы беру.

Чянлұң үшін басты мақсат — жеңісті тездету ғана емес, Давачиды кім ұстайтынын бақылау. 

Давачи ұсталғаннан кейінгі басты мәселе — қазақтар

Жарлықтың ең маңызды әрі алдағы саясатты айқындайтын сөйлемі:

«Давачи тұтқындалатын болса, онан кейін қазаққа қатысты істерді қалай тындыру туралы да Банди, Әмірсаналармен жақсылап ақылдассын».

Бұл жолдар бірнеше маңызды шындықты көрсетеді:

Біріншіден, Чиң сарайы қазақтарды уақытша фактор емес, болашақ саясаттың негізгі мәселесі ретінде қарастырған.

Екіншіден, Жоңғария жойылғаннан кейін аймақтағы басты геосаяси мәселе — қазақтар болатыны алдын ала түсінілген.

Үшіншіден, қазақтарға қатысты шешім әскери емес, саяси-дипломатиялық деңгейде қабылданатыны байқалады.

Бұл — Іле мен Тарбағатай өңірі үшін кейінгі қазақ–қытай шекара саясатының бастау сәті.

Алдыңғы жарлықтармен байланысы

Бұл жазба алдыңғы деректермен толық үйлеседі:

• 29 ақпан — Әмірсананың қазақтармен байланысы және оны шектеу саясаты.

• 1 наурыз — қазақ шабуылы Жоңғардың әлсіреу белгісі ретінде бағаланды.

• 6 наурыз — қазақ жасақтары Іле өңірінде әрекет етті.

• 10 наурыз — қазақ әскері мығым күш ретінде танылды.

• 8 наурыз (осы жазба) — қазақтар Давачиды тұтқындауы мүмкін күш ретінде қарастырылды және кейінгі саясаттың басты нысанына айналды.

Бұл тізбек қазақ факторының біртіндеп күшейіп отырғанын айқын көрсетеді.

1755 жылғы 8 наурыздағы сарай жазбасы Жоңғария күйреген сәтте қазақтардың аймақтағы әскери-саяси ықпалы күшейгенін нақты дәлелдейді.

Бұл құжаттан көрінетіні:

▪ жоңғар билігі ішкі күйреу жағдайында болды;

▪ қазақ жасақтары Іле өңіріндегі әскери ахуалға ықпал етті;

▪ Чиң империясы қазақ күшін мойындап, сақтықпен бақылап отырды;

▪ Давачи қолға түскеннен кейінгі негізгі мәселе – қазақтармен қатынасты реттеу болмақ.

Жоңғар мемлекеті құлаған сәтте тарих сахнасына жаңа шекаралық шындық шықты. Сол шындықтың аты — қазақ пен Чиң империясының тікелей көршілес болуы. Ал Чянлұң жылнамаларындағы осы жолдар — сол тарихи бетбұрыстың дәл уақыттағы куәлігі.