XX ғасырдың алғашқы жартысы қазақ халқы үшін аса ауыр тарихи кезеңдердің бірі болды. Азамат соғысынан кейін кеңестік билік қазақ қоғамын күштеп өзгертуге бағытталған саясат жүргізді. Мал-мүлікті тәркілеу, күштеп ұжымдастыру, дәстүрлі басқару жүйесін жою, дін мен ұлттық элитаны қудалау халық наразылығының күшеюіне алып келді. Осындай тарихи жағдайда Қазақстанның әр өңірінде қарсылық қозғалыстары бой көтерді.
1929–1931 жылдары Қазақстан аумағында әртүрлі сипаттағы 372 халықтық қарсылық қозғалысы орын алғаны белгілі. Деректер бойынша олардың 54-і – 1929 жылы, 241-і – 1930 жылы, 77-сі – 1931 жылы болған. Ресми мәліметтер бұл қозғалыстарға шамамен 80 мың адамның қатысқанын көрсетеді. Ал тұтас Кеңес Одағы көлемінде осы кезеңде 1,8 миллионға жуық адам қатысқан алты мыңдай шаруалар көтерілісі тіркелген. Бұл – кеңестік әлеуметтік эксперименттердің қоғамда терең дағдарыс тудырғанының айқын көрінісі. Қазақ даласында ел жадында сақталған көтерілістер қатарында Созақ, Қарақұм, Адай, Шыңғыстау, Абыралы, Тақтакөпір, Бостандық және Батпаққара көтерілістері ерекше аталады. Солардың ішінде Батпаққара көтерілісі – 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың рухани жалғасы ретінде бағаланатын тарихи оқиғалардың бірі.
Батпаққарадағы бұлқыныс
1929 жылдың қараша айының басында Қостанай округінің Батпаққара ауданында басталған халық қозғалысы аяқ астынан туған оқиға емес еді. Оның артында бірнеше жыл бойы қордаланған әлеуметтік-саяси шиеленістер тұрды. 1928 жылы жүргізілген кәмпескелеу науқаны қазақ қоғамының дәстүрлі тіршілігіне ауыр соққы болды. Байлардың мал-мүлкі тәркіленді, ықпалды әулеттер қуғындалды, ел ішіндегі беделді адамдар «тап жауы», «ұлтшыл», «контрреволюционер» ретінде айыпталды. Батпаққара өңірінде де осындай шаралар жүзеге асырылып, көптеген адамдар тұтқынға алынды. Жергілікті халықтың ашу-ызасын күшейткен жағдайлардың бірі – Алаш қозғалысына қатысы бар тұлғалардың туыстары мен 1916 жылғы көтеріліс ардагерлерінің қудалануы болды. Кеңестік аппараттың астық жинау науқандарындағы зорлықшыл әрекеттері, дінге қысым жасауы, ауыл өміріне күшпен араласуы да жағдайды ушықтырды. Осындай тарихи ахуалда Батпаққара өңірінде ұйымдасқан қарсылық қозғалысы қалыптаса бастады.
Батпаққара көтерілісін ұйымдастыруға Сейітбек Қалиев, Әбәйділда Бекжанов, Ахмедия Смағұлов және Омар Бармақов секілді азаматтар белсенді араласты. Олар аудан ауылдарының өкілдерімен кеңес өткізіп, ауылдарда арнайы «ақсақалдар үштігін» құрды. Бұл құрылымдарға нақты міндеттер жүктелді: әр ауыл 50 сарбаздан шығарып, ортақ жасақ құруға тиіс болды. Жоспар бойынша Батпаққара мен Наурызым өңірінен мыңға жуық адамдық күш жинау көзделген.
Көтерілісшілердің жергілікті мешітте өткізген жиынында Омар Бармақов хан болып сайланды. Бұл шешім кездейсоқ қабылданған жоқ. Ол халықтың дәстүрлі саяси түсінігін, 1916 жылғы көтерілістің тарихи тәжірибесін және даладағы билік туралы ұғымдарды бейнелейтін қадам еді.
1929 жылдың қараша айының алғашқы күндері Батпаққарадағы жағдай шиеленісе түсті. Наразылық қозғалысы ұйымдасқан сипат ала бастады. Көтерілісшілердің басты мақсаты – кеңестік саясаттың қысымына қарсылық білдіру, тұтқындалған адамдарды босату және жергілікті биліктің озбыр әрекеттерін тоқтату болды.
1929 жылғы 2 қарашада көтерілісшілер Батпаққара аудан орталығына кірді. Жасырынып үлгермеген аудан басшылары мен кеңестік мекеме қызметкерлері тұтқындалды. Аудандық кеңес, партия, сот, милиция, кооператив және шаруашылық мекемелері орналасқан ғимараттарға шабуыл жасалды. Бұл – стихиялы наразылық қана емес, кеңестік әкімшілік құрылымға қарсы бағытталған ашық саяси әрекет еді. Көтерілісшілер арасында қарапайым шаруалар ғана болған жоқ. Олардың қатарында ауылдық кеңес мүшелері, коммунистер, комсомол өкілдері де кездесті. Бұл жағдай халық наразылығының белгілі бір әлеуметтік топпен ғана шектелмегенін көрсетеді. Батпаққарадан кейін қозғалысты Наурызым, одан әрі Торғай мен Қостанайға қарай кеңейту жоспары болғаны жөнінде мәліметтер бар. Алайда бұл жоспар толық жүзеге аспады. Себебі көтерілісшілердің әскери дайындығы мен қару-жарақ мүмкіндігі шектеулі болды. Олардың қолында негізінен аңшылық мылтықтары ғана бар еді. Соған қарамастан көтеріліс қазақ даласындағы кеңестік саясатқа қарсы ең ірі қарсылықтардың біріне айналды.
Көтерілістегі Омар Бармақовтың орыны
Батпаққара көтерілісінің тарихы Омар Бармақов есімімен тығыз байланысты. Ол жай ғана көтеріліске қатысушы емес, халық сеніміне ие болған жетекші тұлғалардың бірі еді. Архивтік құжаттарда Омар Бармақовтың 1873 жылы бұрынғы Қостанай облысы Батпаққара ауданының №2 ауылында дүниеге келгені көрсетіледі. Ұлты – қазақ. Құжаттарда оның сауатсыз екендігі, негізгі кәсібі мал шаруашылығымен айналысқаны жазылған. Алайда ресми тергеу материалдарының қысқа сипаттамасы оның тарихи тұлғасын толық таныта алмайды. Омар Бармақов 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс кезеңінен белгілі адамдардың қатарынан саналған. Ол Торғай өңіріндегі қозғалыс жетекшілерінің бірі болған Әбдіғапар Жанбосынұлының сенімді серіктерінің бірі ретінде танылды. Сондықтан 1929 жылғы көтеріліске белсенді қатысқан адамдардың көпшілігі сияқты, оның да саяси тәжірибесі мен күрес жолы 1916 жылғы оқиғалармен сабақтасып жатты. Кеңес билігі Батпаққарадағы оқиғаларға аса қатал жауап қайтарды. Арнайы жазалаушы жасақтар өңірге жіберілді. Қарулы күш пен мемлекеттік қауіпсіздік құрылымдарының қысымына қарсы ұзақ уақыт төтеп беру көтерілісшілер үшін мүмкін болмады…
Көтеріліс қатысушыларына әртүрлі айыптар тағылды:
– 58-2-бап – «қарулы көтеріліс»;
– 58-3-бап – «контрреволюциялық мақсаттағы байланыстар»;
– 58-10-бап – «кеңеске қарсы үгіт-насихат».
Іс жүзінде бұл айыптардың көпшілігі кеңестік саяси жүйеге қарсы кез келген наразылықты қылмыс ретінде көрсету үшін қолданылды. Омар Бармақов та осы репрессиялық жүйенің құрбаны болды. Батпаққара көтерілісі қатысушыларына шығарылған үкімдердің ауырлығы кеңестік биліктің бұл қозғалыстан қаншалықты қауіптенгенін көрсетеді. Деректер бойынша:
– 115 адам ату жазасына кесілді;
– 170 адам 2 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімге лагерьлерге немесе жер аударуға жіберілді;
– ондаған адам ұзақ мерзімді қудалауға ұшырады.
Көтеріліс басшыларының бірі Сейітбек Қалиев ату жазасына кесілді. Наурызым өңірінен шыққан жетекшілердің бірі Ахат Наурызбеков те атылды. Сонымен қатар Мырза ишанның ұлдары Саражетдин мен Ходжен Мурзиндер, болыс болған Әбдірахман Нұршабаев, 1916 қозғалысын қолдаушылардың бірі Әлмағамбет Бекбауов сияқты көптеген адамдар жазалаудың құрбанына айналды.
Осы тарихи оқиғаның ортасында тұрған тұлғалардың бірі – Омар Бармақов. Малшы, 1916 қозғалысының қатысушысы, халық сеніміне ие болған жетекші, 1929 жылы хан көтерілген қайраткер ретінде ол қазақ тарихындағы күрделі кезеңнің символдық бейнесіне айналды. Архивтік құжаттарда Омар Бармақов 1873 жылы бұрынғы Қостанай облысы Батпаққара ауданының №2 ауылында туғаны көрсетіледі. Ұлты – қазақ. Ресми тіркеу құжаттарында сауатсыз, негізгі кәсібі мал шаруашылығымен айналысқан адам ретінде сипатталған. Алайда кеңестік жазалау органдарының қысқа әрі құрғақ анықтамалары оның қоғамдық беделі мен тарихи орнын толық ашып бере алмайды. Өйткені ел жадында Омар Бармақов – 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың тәжірибесінен өткен, 1929 жылғы Батпаққара көтерілісінде халық сеніміне ие болып, хан көтерілген тұлға ретінде сақталған.
1929 жылғы 30 қарашада ол Қазақстандағы Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың (ОГПУ) жедел тобы тарапынан тұтқындалды. Тергеу барысында РКФСР Қылмыстық кодексінің 58-2-бабы, яғни «қарулы көтеріліс ұйымдастыру» айыбы тағылды. 1929 жылғы 8 желтоқсанда Қазақстандағы ОГПУ жанындағы «үштік» шешімімен Омар Бармақов ең ауыр жаза – ату жазасына кесілді. Кеңестік қуғын-сүргін жүйесі оның ісін саяси қылмыс ретінде бағаласа да, тәуелсіздік дәуірінде тарихи әділеттің ішінара қалпына келуімен ол 1991 жылғы 23 желтоқсанда ақталды. Ақтау КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1989 жылғы 16 қаңтардағы жарлығы негізінде жүзеге асқан. Батпаққара көтерілісі туралы зерттеулер тереңдеген сайын Омар Бармақов секілді тұлғалардың тарихи орны да айқынырақ танылары сөзсіз.
