Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков 1966 жылы 13 наурызда Жамбыл облысы Мойынқұм ауданына қарасты Бірлік ауылында дүниеге келді. Әкесі Ноғайбай Рысқұлбеков мал шаруашылығымен айналысқан, ал анасы Дәметкен үй шаруасын жүргізіп, балаларына тәрбие берген жан еді. Қайрат ұлттық тәрбиеге, адал еңбек пен үлкенді құрметтеуге ерекше мән беретін осындай қарапайым еңбекқор отбасында өсті. Бірлік ауылындағы мектепте оқыған жылдары ол алғырлығымен және белсенділігімен көзге түсті. Сабақтан тыс уақытта спортпен шұғылданып, әсіресе күреске ерекше қызығушылық танытты. Ауылдағы түрлі жарыстар мен спорттық шараларға қатысып, қатарластары арасында беделді болды. Сонымен қатар мектептің қоғамдық өміріне де белсене араласып, мәдени іс-шараларға қатысып жүрді.

Орта мектепті аяқтағаннан кейін Қайрат кеңестік дәстүр бойынша әскер қатарына шақырылды. 1984–1986 жылдары әскери борышын өтеп келеді. Әскердегі тәртіп пен жауапкершілік оның мінезін шыңдай түсті. Қызмет барысында тәртіптілігімен және батылдығымен ерекшеленіп, командирлерінің сеніміне ие болды. Әскерден соң, білім алып, маман болуды мақсат етіп, Алматыға жол тартты. 1986 жылы ол Алматы сәулет-құрылыс институтына оқуға түседі. Студенттік өмір Қайрат үшін жаңа мүмкіндіктер мен үлкен армандар кезеңі болды. Алматы сол кездегі республиканың мәдени және саяси орталығы еді. Мұнда еліміздің түкпір-түкпірінен келген жастар білім алып, қоғамдық өмірге белсенді араласатын. Қайрат та сол студенттердің бірі ретінде жаңа ортаға тез бейімделіп, достарының арасында ашық мінезімен, әділетшілдігімен танылды.

Алайда дәл осы Алматыдағы студенттік жылдар оның өмірін күрт өзгерткен тарихи оқиғамен тұспа-тұс келді. 1986 жылдың желтоқсаны – Қазақстан тарихындағы ең күрделі әрі тағдырлы кезеңдердің бірі. 16 желтоқсанда Мәскеудің шешімімен Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы қызметінен ұзақ жылдар республика басшылығында болған Дінмұхамед Қонаев алынып, оның орнына Қазақстанға мүлде қатысы жоқ, бұрын республикада жұмыс істемеген Геннадий Колбин тағайындалды. Бұл шешім жергілікті халықтың, әсіресе жастардың наразылығын туғызды. Өйткені республика тағдырын сырттан келген басшының басқаруы әділетсіздік ретінде қабылданған еді.

Оқи отырыңыз: Азаттық алған күн

16 желтоқсан күні таңертең Алматыдағы Брежнев атындағы орталық алаңға (қазіргі Республика алаңы) студент жастар жинала бастайды. Олар жай ғана бейбіт түрде өз пікірлерін білдіріп, республиканы жергілікті халықтың өкілдері басқаруы тиіс екенін айтқысы келген еді. Шеруге шыққандардың арасында түрлі жоғары оқу орындарының студенттері, жұмысшы жастар, қала тұрғындары болды. Алайда бейбіт басталған бұл наразылық көп ұзамай күшпен басылды. Алаңға милиция, ішкі әскер бөлімдері, арнайы жасақтар тартылып, жастарды тарату үшін күш қолданылды. Көптеген адам ұсталып, соққыға ұшырады. Кейін кейбірі оқудан шығарылып, жұмысынан қуылды. 

Қайрат Рысқұлбеков те сол күндері алаңға шыққан жастардың бірі болды. Кейінгі тергеу материалдарында оның алаңда болғаны айтылғанымен, нақты қандай әрекет жасағаны жөнінде анық дәлелдер көрсетілмеген. Десе де Қайратқа милиция қызметкері Сергей Савицкийді өлтірді деген жала жабылып, оған ауыр айып тағылды. Тергеу кезінде бұл іс үлкен дауға айналды. Куәгерлердің сөзі мен тергеу деректері арасында көптеген қайшылықтар болғаны кейін белгілі болды. Қайраттың өзі де сот барысында тағылған айыпты мойындамаған. Ол өз сөзінде алаңға тек жастармен бірге шыққанын, ешкімге қол көтермегенін айтқан. Соған қарамастан, 1987 жылы өткен сот процесінде Қайрат Рысқұлбеков кінәлі деп танылып, ату жазасына кесілді. Бұл үкім қоғамда үлкен резонанс туғызды. Кейін қоғамдық пікірдің күшеюі мен халықаралық ұйымдардың назар аударуы нәтижесінде үкім қайта қаралды. Ату жазасы 20 жыл бас бостандығынан айыру жазасына өзгертілді. Бұл шешім Қайраттың өмірін сақтап қалғанымен, оның тағдырына түбегейлі өзгеріс әкелмеді. 1988 жылы ол Семей қаласындағы №21 түзету мекемесіне этаппен жеткізіледі. Алайда көп ұзамай, 21 мамыр күні түрмеде қайтыс болғаны туралы хабар тарады. Ресми мәлімет бойынша, Қайрат өз-өзіне қол жұмсаған деп көрсетілді. Дегенмен бұл нұсқаға күмән келтіретін пікірлер сол кездің өзінде де айтылды. Оның өліміне байланысты көптеген сұрақтар жауапсыз қалды.

Қайрат Рысқұлбековтің қазасы Желтоқсан оқиғасының ең ауыр әрі қайғылы беттерінің бірі болды. Кеңестік кезеңнің соңына таман бұл істің әділдігі туралы мәселе қайта көтеріле бастады. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасына тарихи тұрғыдан жаңаша баға беріле бастады. Кеңестік кезеңде «тәртіп бұзған жастардың әрекеті» ретінде көрсетілген бұл оқиға тәуелсіздік жылдары ұлттық еркіндікке ұмтылған халық қозғалысы ретінде қарастырылды. Осы тарихи қайта бағалау барысында Желтоқсанға қатысқан көптеген азаматтардың істері қайта қаралып, олардың жазықсыз қудаланғаны анықталды. 1992 жылы Қайрат Рысқұлбековтің ісі де қайта қаралып, оған тағылған айыптардың негізсіз екені ресми түрде мойындалды. Сот шешімімен ол толық ақталып, Желтоқсан оқиғасына қатысқаны үшін жазаланған жастардың бірі ретінде тарихи әділдік орнатылды. Ал 1996 жылы Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен оған қайтыс болғаннан кейін «Халық қаһарманы» атағы берілді.

Бүгінде Қайрат Рысқұлбековтің есімі тәуелсіздік жолында күрескен қазақ жастарының символына айналды. Оның өмірі мен ерлігі ел жадында сақталып, тарихтың маңызды сабақтарының бірі ретінде бағаланады. Қазақстанның түрлі өңірлерінде оның атымен мектептер, көшелер аталған, туған жерінде ескерткіштер орнатылған. Желтоқсан оқиғасы туралы жазылған зерттеулерде, кітаптар мен мақалаларда Қайраттың тағдыры ерекше орын алады. Сонымен қатар оның өмірі мен ерлігі туралы деректі фильмдер түсіріліп, тәуелсіздік тарихының маңызды беттері ретінде насихатталып келеді.

Қайрат Рысқұлбеков – қазақ жастарының намысы мен еркіндікке деген ұмтылысының символына айналған тұлға. Оның есімі тәуелсіз Қазақстан тарихында әділет үшін күрескен қайсар рухтың белгісі ретінде мәңгі сақталады.