Оқи отырыңыз: Бір әннің тарихы: «Наурыз»

«Дудар-ай» әнінің тарихы қазақ жігіті мен орыс қызының махаббатымен байланысты. Әнге арқау болған қыз – Мариям Жагорқызы есімді орыс қызы. Ол қазақ даласына қоныс аударған шаруаның отбасында өсіп, Ақмола өңірінде өмір сүрген. Мариям қазақ ортасында тәрбиеленгендіктен, қазақ тілін еркін меңгеріп, домбыра тартып, ән айтуға да бейім болған. Жас қыздың жүрегін жаулаған жігіт өнерлі, домбырашы, бұйра шашты қазақ жігіті Дүйсен еді. Ол ауыл арасындағы ойын-сауықта ән айтып, домбыра шертіп, серілігімен көзге түскен жігіттердің бірі болған деседі. Екеуінің арасындағы сезім уақыт өте келе шынайы махаббатқа айналады. Алайда сол дәуірдің салт-дәстүрі мен қоғамдық түсінігі олардың жолын жеңілдетпеді. Ұлтаралық некеге екі жақтың да туыстары қарсы болған. Соған қарамастан, жүрек әміріне қарсы тұру қиын еді. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда, жастар бір кезеңде туған-туыстарының қарсылығынан қашып, өзен жағасындағы қамыс арасына барып паналаған. Бұл оқиға бүкіл ауылға тарап, екі жастың тағдыры үлкен талқыға түседі. Көп ұзамай олардың жасырынған жері табылып, ауыл адамдары екі жасты елге қайта алып келеді. Сол кезде Дүйсеннің туыстары қатты ашуланып, жігітке қысым көрсеткені туралы деректер айтылады. Жастардың бірге болуы оңайға түспегенімен, ақыры олар шаңырақ көтеруге мүмкіндік алады. Бірақ тағдыр олардың бақытына ұзақ уақыт мұрсат бермейді. Біраз уақыт өткен соң Дүйсен патша әскері қатарына шақырылып, көп ұзамай сырқаттанып қайтыс болғаны туралы мәліметтер кездеседі.

Дәл осы қиын кезеңде туған мұң мен сағыныш «Дудар-ай» әнінің пайда болуына негіз болды деген деректер бар. Ән мәтінінде сүйгеніне деген адал сезім, тағдырға қарсы тұра алмаған жүрек күйзелісі мен сағыныш анық сезіледі. Бұл туынды – тек жеке адамның мұңы емес, махаббат жолындағы күрестің, айырылысу мен үміттің араласқан нәзік көңіл күйінің көрінісі.

Әннің қайырмасындағы:

«Дудар-айым дудым,

Бір сен үшін тудым…» деген жолдар шынайы махаббаттың тереңдігін аңғартады. Ал басқа шумақтарында қыздың сүйгеніне деген адалдығы, тағдыр тәлкегіне қарсы тұра алмаған шарасыз күйі бейнеленеді. Әннің лирикалық мазмұны тыңдарманды бірден баурап, ғашық жүректің сырын әсерлі жеткізеді.

«Дудар-ай» алғашында халық арасында ауызша тарағандықтан, уақыт өте оның бірнеше нұсқасы қалыптасқан. Әнді әр өңірдің әншілері өз нақышымен орындап, мәтін мен әуеннің аздаған өзгерістері пайда болған. Соған қарамастан, шығарманың негізгі мазмұны мен әуендік өзегі сақталып қалды. ХХ ғасырдың басында қазақ музыкасын жинап, зерттеген белгілі этнограф әрі музыкатанушы Александр Затаевич қазақ даласын аралау барысында «Дудар-ай» әнінің бірнеше нұсқасын жазып алған. 1920 жылдары ол бұл әнді ел аузынан жинап, нотаға түсіріп, ғылыми айналымға енгізді. Деректерге қарағанда, әннің бір нұсқасын қоғам қайраткері Ғани Мұратбаевтан, тағы бір нұсқасын әйгілі әнші Әміре Қашаубаевтан жазып алған.

Бүгінде «Дудар-ай» қазақ музыкасының алтын қорына енген шығармалардың бірі саналады. Ғасырдан астам уақыт өтсе де, әннің әсері әлсіреген жоқ. Ол тыңдаушының жүрегіне жол тауып, махаббат туралы ең әсерлі әндердің бірі ретінде орындалып келеді.