Қазақ арасында «кішкентай баланы айнаға көп қаратпа» деген тыйым жиі айтылады. Үлкендер мұны кейде «баланың тілі кеш шығады», «шошып кетеді» немесе «жаны әлсіз болады» деп түсіндіреді. Бұл сөздер кейбіреуге жай ғана ырым сияқты көрінгенімен, оның астарында халықтық тәжірибе, бала психологиясын бақылаудан туған түсінік және мәдени сенімдер жатыр. Ендеше бұл тыйым қайдан шыққан және оның қандай негізі бар? Тарқатып көрелік.
Қазақтың дәстүрлі дүниетанымында жаңа туған нәресте әлі толық қалыптаспаған, сыртқы ортаға бейімделіп үлгермеген, өте нәзік тіршілік иесі деп қабылданған. Сондықтан сәби өмірінің алғашқы кезеңі ерекше қорғалуы тиіс деп есептелген. Осы түсінікке байланысты халық арасында балаға қатысты көптеген сақтық ережелері мен тыйымдар қалыптасты. Мысалы, нәрестені ұзақ уақыт жалғыз қалдырмау, қатты дыбыстан немесе шошытатын әрекеттерден қорғау, бөтен адамдардың көп қарауына жол бермеу, тұмар тағып қою, бесіктің басына үкі ілу сияқты дәстүрлер кең тараған. Мұның бәрі халықтың тәжірибесінен туған тәрбиелік амалдар болып, баланың психологиялық тыныштығын сақтауға, денсаулығын қорғауға бағытталған. Сол сақтықтардың қатарында кішкентай баланы айнаға жиі қаратпау туралы тыйым да бар.
Халық түсінігінде бұл тыйым көбіне баланың жаны әлсіз, әлі толық бекімеген деген ұғыммен байланыстырылған. Дәстүрлі көшпелі мәдениетте айна қарапайым тұрмыстық бұйым ретінде ғана қабылданбаған. Ол кейде адамның ішкі әлемін, жан дүниесін бейнелейтін ерекше зат деп саналған. Сондықтан айнаға қатысты түрлі сенімдер мен тыйымдар да қалыптасқан. Кейбір халықтық түсініктерде айна адам бейнесін ғана емес, оның «жан сәулесін» де көрсетеді деген ұғым болған. Сол себепті кішкентай баланың айнадағы бейнесін оның жанының көрінісімен байланыстырған сенімдер кездеседі. Үлкендер сәби айнаға жиі қараса, оның әлсіз жаны шошып немесе мазасызданып кетуі мүмкін деп ойлаған. Әрине, мұндай түсініктер ғылыми тұрғыдан дәлелденбеген, бірақ олар халықтың көне дүниетанымы мен рухани мәдениетінде ұзақ уақыт бойы сақталып келген наным-сенімдердің бір көрінісі ретінде қарастырылады.
Дегенмен бұл тыйымның қалыптасуына тек наным-сенімдер ғана емес, тәжірибеден туған практикалық себептер де әсер еткен болуы мүмкін. Психологтардың айтуынша, жаңа туған немесе өте кішкентай балалар өз бейнесін айнадан бірден түсіне алмайды. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, адам баласы өзін айнадан танып, «бұл – мен» деген түсінікті шамамен бір жарым–екі жас шамасында ғана қалыптастырады. Бұған дейін сәби айнадағы бейнені өзінен бөлек басқа бір адам немесе түсініксіз қозғалыс ретінде қабылдауы ықтимал. Кей жағдайда бұл күтпеген көрініс баланың шошуына, мазасыздануына немесе жылауына себеп болуы мүмкін.
Сонымен қатар нәрестенің көру жүйесі өмірінің алғашқы айларында әлі толық жетілмеген болады. Сәбилер бастапқы кезеңде тек өте жақын қашықтықтағы бұлыңғыр бейнелерді ғана ажырата алады. Айнадағы жарықтың шағылуы, қозғалыстың күрт өзгеруі немесе бейненің күтпеген түрде көрінуі олардың назарын шамадан тыс қоздырып, жүйкесіне әсер етуі мүмкін. Осы себепті халық тәжірибесінде баланы айнамен ерте таныстырудан гөрі, оның есейіп, айналаны дұрыс қабылдай бастаған шағына дейін күткен дұрыс деген түсінік қалыптасқан. Мұндай тәсіл баланың психологиялық жайлылығын сақтауға бағытталған тәрбиелік сақтықтың бір түрі ретінде қарастырылады.
Тағы бір маңызды себеп – бұрынғы тұрмыстық жағдай мен қауіпсіздік мәселесі. Ескі заманда қолданылған айналар қазіргі заманғыдай қауіпсіз әрі берік болмаған. Олар көбіне жұқа шыныдан жасалып, сыртынан металл немесе ағаш жақтаумен ғана қоршалатын. Мұндай айналар оңай сынып кететіндіктен, әсіресе кішкентай балалар үшін қауіпті саналған. Егер бала айнаны қолына алып ойнаса немесе байқамай құлатып алса, шыны сынықтары жарақат салуы мүмкін еді. Сондықтан ата-аналар мен үлкендер балаларды мұндай заттардан барынша алшақ ұстауға тырысқан. Уақыт өте келе қауіпсіздік мақсатында жасалған мұндай сақтық шаралары халық арасында тыйым түрінде қалыптасып кеткен. Яғни, баланы айнаға қаратпау туралы түсінік бір жағынан мәдени сенімдермен байланысты болса, екінші жағынан тұрмыстық тәжірибеден туған қауіпсіздік қағидасы ретінде де қалыптасқан.
Қазіргі медицина мен психология баланы айнаға мүлде қаратуға болмайды деп нақты тыйым салмайды. Керісінше, белгілі бір жастан кейін айна баланың өзін тануына көмектесетін құралға айналады. Бірақ нәресте кезеңінде оны шамадан тыс қолданбау, баланы шошытпау және қауіпсіздік шараларын сақтау әлі де маңызды.