Алмасты немесе жабайы адам 

Алмасты туралы аңыздар Орталық Азия мен Кавказ кеңістігінде кең таралған. Қазақ, қырғыз, алтай, қарашай-балқар, ноғай, моңғол фольклорында адамға ұқсас, бірақ денесін түк басқан, таулы немесе иен аймақтарда өмір сүретін тіршілік иесі жайлы тұрақты мотив бар. XIX ғасырдағы орыс ориенталистері мен саяхатшылары (соның ішінде Н. Пржевальский) жергілікті тұрғындардың осындай куәліктерін жазып қалдырған. XX ғасырда кеңестік этнографиялық экспедициялар Памир, Кавказ, Тянь-Шань өңірлерінен «жабайы адам» туралы деректер жинады. Биология ғылымы мұндай тіршілік иесінің бар екенін мойындамайды, алайда фольклортану бұл құбылысты орнықты мифологиялық тип ретінде сипаттайды.
Салыстырмалы мифология тұрғысынан қарағанда, алмасты «wild man» немесе «жабайы адам» архетипінің еуразиялық нұсқасы болып саналады. Бұл архетип Еуропадағы орман адамы бейнесінен бастап, Кавказдағы каптар, Моңғолиядағы алмас, Солтүстік Америкадағы бигфутқа дейінгі кеңістікте кездеседі. К. Леви-Стросстың құрылымдық антропологиясы мифті қарама-қарсылықтарды ұйымдастыру тәсілі ретінде түсіндіреді. Осы тұрғыдан алғанда, жабайы адам мәдениет пен табиғат, үйреншікті мен бейтаныс, әлеуметтік тәртіп пен биологиялық инстинкт арасындағы бинарлық оппозицияның символдық фигурасы ретінде көрінеді.Кейін кеңестік кезеңде этнографтар Памир мен Кавказ өңірінен алмасты туралы деректер жинаған.

 Йетинің иелігі қайда? 

Йети туралы түсінік көбіне Гималай аймағымен байланыстырылғанымен, оған ұқсас бейнелер Тянь-Шань мен Алтай өңіріндегі аңыздарда да бар. Йети немесе «қар адамы» жайлы әңгімелер XX ғасырда халықаралық деңгейде үлкен қызығушылық тудырды. Бірнеше экспедиция ұйымдастырылып, табылған іздер зерттелді. Көп жағдайда бұл іздер аюға немесе басқа жануарларға тиесілі екені анықталды. Соған қарамастан, «жабайы адам» бейнесі түрлі мәдениеттерде сақталып келеді. Антропологияда мұндай образдар «шекаралық кейіпкерлер» ретінде сипатталады. Олар адам мен табиғаттың, өркениет пен жабайылықтың арасындағы кеңістікте орналасады. Йети де осы қатарға жатады.  Дегенмен антропологтар йети феноменін «криптозоологиялық қате» ретінде ғана емес, шекаралық кеңістіктерге тән мифтік сана көрінісі ретінде талдайды. Таулы аймақтар – географиялық тұрғыдан да, мәдени тұрғыдан да шекаралық аймақтар. Мұндай кеңістіктерде «басқа адам» туралы әңгімелердің пайда болуы әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан түсінікті.

Ачура жайлы аңыз 

Арчура бейнесі негізінен Еділ бойындағы татар және башқұрт мифологиясында кездеседі. Ол орман иесі, кейде адамға ұқсас, кейде ағашпен астасқан кейіпте сипатталады. Бұл образ анимистік дүниетанымның қалдығы ретінде қарастырылады. Дінтану мен этнологияда анимизм табиғат объектілерін субъект ретінде қабылдау жүйесі ретінде түсіндіріледі. Орманның «иесі» бар деген түсінік – табиғатты құқықтық немесе моральдық субъект ретінде танудың ерте формасы. Арчура осындай экологиялық реттеу тетігінің мифтік бейнесі болған. Орманды шамадан тыс пайдалану немесе құрметсіздік көрсету қауіпті салдарға әкеледі деген сенім әлеуметтік тәртіпті бекіту қызметін атқарған.
Палеоантропология саласында кейбір зерттеушілер «жабайы адам» аңыздарын көне гоминидтер туралы ұжымдық естеліктің ықтимал жаңғырығы ретінде қарастырған. Неандертальдар мен денисовтықтар Еуразия кеңістігінде өмір сүргені белгілі. Дегенмен бұл гипотеза нақты дәлелденген теория емес, тек ықтимал түсіндіру нұсқаларының бірі. Қазіргі ғылыми консенсус йетиді немесе алмастыны биологиялық түр ретінде мойындамайды. Бірақ мифтің өзі әлеуметтік факт ретінде өмір сүреді.
Фольклортану тұрғысынан алмасты, йети, арчура – мифологиялық прозаға жататын кейіпкерлер. Олар батырлық эпос немесе діни мифтерден бөлек, көбіне тұрмыстық әңгімелер мен жергілікті аңыздарда кездеседі. Мұндай мәтіндерде кейіпкердің кездейсоқ көрінуі, куәгердің жеке тәжірибесі, нақты географиялық атаулардың берілуі маңызды. Бұл  мифтің «шынайылық эффектісін» күшейтеді. Ауызша дәстүрде осындай детальдар арқылы бейне тарихи кеңістікке бекітіледі.  Географиялық тұрғыдан қарағанда, бұл кейіпкерлердің таралу аймағы таулы, орманды немесе адам сирек қоныстанған өңірлермен сәйкес келеді. Алтай, Тянь-Шань, Памир, Кавказ, Еділ бойы  барлығы да күрделі табиғи ортаға жатады. Экологиялық антропология мұндай ортада өмір сүретін қоғамдарда табиғатқа қатысты мифтік оқиға тетіктері жиі қалыптасатынын көрсетеді. Яғни миф қорқыныш тудыру үшін емес, беймәлім кеңістікті мағыналандыру үшін қажет.
Фольклортану мен салыстырмалы мифология бұл құбылысты кеңірек контексте қарайды. Әлемнің көптеген халықтарында адамға ұқсас, бірақ толық адам емес кейіпкерлер бар. Бұл ұқсастықтар «жабайы адам» архетипінің әмбебаптығын көрсетеді. Түрік халықтарындағы алмасты мен арчура — сол архетиптің жергілікті нұсқалары. Олар нақты бір тарихи кезеңнің ғана емес, ұзақ уақыт бойы қалыптасқан дүниетанымның жемісі.
Бүгінгі ғылым йети немесе алмастының нақты өмір сүргенін растамайды. Дегенмен бұл кейіпкерлерді жоққа шығару олардың мәдени маңызын азайтпайды. Олар арқылы қоғам табиғатпен қарым-қатынасты реттеп, белгісіз кеңістіктерді түсіндіруге тырысқан. Тауда немесе орманда жалғыз жүрген адам үшін түсініксіз дыбыс, кенет көрінген із немесе алыстан байқалған силуэт мифтік бейнеге айналуы мүмкін. Уақыт өте келе мұндай әңгімелер ұжымдық жадқа орнығады.
Йети, алмасты, арчура туралы аңыздар бүгін де айтылып жүр. Олар ғылыми дәлелге сүйенген шындық емес, бірақ тарихи-мәдени шындықтың бір бөлігі. Бұл бейнелер арқылы біз өткен қоғамдардың табиғатты қалай қабылдағанын, қоршаған ортамен қандай қатынас орнатқанын түсіне аламыз. Сондықтан оларды тек «құбыжық туралы ертегі» ретінде емес, түрік халықтарының дүниетаным тарихындағы маңызды элемент ретінде қарастырған дұрыс.