Бүгінде зерттеу институттары мен университеттерде еңбек етіп жүрген әйел ғалымдардың саны артып келеді. Бірақ ғылымдағы орынды тек статистика емес, мойындау айқындайды. Әлемдік деңгейде бұл мойындаудың ең айқын көрінісі – әйел ғалымдарға арналған немесе олардың еңбегін арнайы атап өтетін беделді сыйлықтар болады. 1901 жылдан бері беріліп келе жатқан Нобель сыйлығы – ғылымдағы ең беделді марапат. Физика, химия, физиология немесе медицина салаларындағы жетістіктері үшін берілетін бұл сыйлықтың тарихында әйел лауреаттар саны ұзақ уақыт аз болды. Дегенмен олардың әрқайсысы ғылым бағытын өзгерткен тұлғалар ретінде танылды. Мысалы, Мария Склодовская-Кюри – Нобельді екі рет (1903 ж. физика, 1911 ж. химия) алған алғашқы әрі жалғыз әйел. Ол радиация құбылысын зерттеп, полоний мен радий элементтерін ашты. ХХІ ғасырда да әйел ғалымдар Нобель мінберінен көріне бастады. 2020 жылы Эммануэль Шарпантье мен Дженнифер Даудна CRISPR-Cas9 геномды редакциялау технологиясын жасағаны үшін химия саласындағы Нобель сыйлығын алды. Бұл жаңалық генетика мен медицинада жаңа дәуір бастады.

Әлемдік ғылым кеңістігінде әйелдерге арналған немесе әйелдер ерекше мойындалған ірі ғылыми сыйлықтар – гендерлік теңдік үшін күрестің символы ғана емес, ғылыми сапаның көрсеткіші. Төменде ғылымдағы әйелдердің орны мен беделін айқындайтын ең ықпалды халықаралық марапаттарға тоқталамыз.

L’Oréal-UNESCO For Women in Science Awards

1998 жылы L’Oréal қоры мен UNESCO бастамасымен құрылған бұл сыйлық – ғылымдағы әйелдерді қолдаудың ең беделді халықаралық жобаларының бірі. Жыл сайын бес аймақтан (Африка және Араб елдері, Азия-Тынық мұхиты, Еуропа, Латын Америкасы, Солтүстік Америка) бір-бір лауреат анықталады. Әрқайсысы 100 000 АҚШ доллары көлемінде сыйақы алады. Осы сыйлықты алғандардың қатарында генетика саласындағы CRISPR-Cas9 технологиясының авторлары Эммануэль Шарпантье мен Дженнифер Дудна, климаттық модельдеу саласында еңбек еткен Кристин Манн, сондай-ақ қатерлі ісік биологиясы бойынша зерттеулерімен танылған Асунсьон Валдивия бар. Соңғы жылдардағы лауреаттар жасушалық иммунология, геном тұрақтылығы және нейробиология салаларында жұмыс істеп, медицина мен биотехнологиядағы іргелі жаңалықтарға үлес қосты.

Pearl Meister Greengard Prize 

Pearl Meister Greengard Prize 2004 жылдан бері Рокфеллер университеті тарапынан биомедицина саласындағы әйел ғалымдарды мойындау мақсатында беріледі. Сыйлықтың атауы Нобель лауреаты Пол Грингардтың анасы Pearl Greengard-тың құрметіне қойылған. Марапат биомедицина мен жасушалық биология саласындағы іргелі жаңалықтарды бағалап, әйел ғалымдардың ғылыми мансабын қолдауға бағытталған.

Осы марапатқа ие болғандардың қатарында теломерлер мен теломераза ферментін зерттеген Элизабет Блэкберн, жасушалық қартаю механизмдерін зерттеген Кэрол Грейдер, мРНҚ технологияларын дамытуға қосқан үлесі үшін Кэталин Карико, сондай-ақ бактериялар арасындағы сигнал алмасу механизмін ашқан Бонни Басселер бар. Соңғы жылдардағы лауреаттар нейродегенеративті аурулар, иммундық жауап механизмдері мен молекулалық биология салаларында іргелі зерттеулер жүргізіп, заманауи медицинаның дамуына маңызды үлес қосты.

Бұл сыйлық тек ғылыми нәтижелерді бағалай қоймай, сонымен қатар әйел ғалымдардың халықаралық ғылыми қауымдастықтағы көрінуін арттыруға, жас зерттеушілерге үлгі болуға және мансаптық мүмкіндіктерді кеңейтуге мүмкіндік береді.

OWSD–Elsevier Foundation Award

OWSD–Elsevier Foundation Award 2013 жылдан бері дамушы елдердегі жас әйел ғалымдарды қолдауға бағытталған. Оны Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) және Elsevier Foundation ұйымдастырады. Бұл сыйлықтың басты мақсаты – ғылымдағы жаһандық теңсіздікті азайту, әсіресе Африка, Азия және Латын Америкасы елдеріндегі зерттеуші әйелдерге мүмкіндік беру. Сыйлыққа ие болған зерттеушілерге қаржылай гранттар мен халықаралық ғылыми қауымдастыққа шығу мүмкіндігі беріледі.

Лауреаттар қатарында биоинформатика саласында еңбек еткен үнді ғалым Шобха Бхаттачария, генетикалық деректерді талдау арқылы аурулардың алдын алу әдістерін жасаған, экологиялық химия саласындағы африкалық ғалым Синтия Нгила, сондай-ақ генетикалық ауруларды зерттеген мысырлық ғалым Нагва Абдель-Мегид бар. Бұл зерттеушілер ауыл шаруашылығы биотехнологиясы, тропикалық ауруларды емдеу және климаттық өзгерістерге бейімделу мәселелерін зерттеумен ерекшеленеді.

Соңғы жылдардағы лауреаттар өз зерттеулерінде қолданбалы ғылым мен инновацияны біріктіріп, жергілікті қоғамдастықтар мен ғаламдық ғылыми қауымдастыққа нақты әсер етті. Мысалы, соңғы марапатталғандар тропикалық ауруларды бақылау бағдарламаларын, геномдық деректерді өңдеу платформаларын және ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің климатқа бейімделу технологияларын жасады. Бұл сыйлық дамушы елдердегі жас ғалымдардың ғылыми мансабын жеделдетіп, халықаралық деңгейде танылуына мүмкіндік береді.

 Irène Joliot-Curie Prize

Францияның Ғылым министрлігі тағайындаған Irène Joliot-Curie Prize Мария Кюридің қызы, Нобель лауреаты Ирен Жолио-Кюридің құрметіне аталған. 2001 жылдан бері беріле бастаған бұл сыйлық жас зерттеуші, ғылыми мансаптағы табыс және гендерлік теңдікке үлес қосқан әйел ғалымдарды мойындауға бағытталған. Сыйлықтың негізгі ерекшелігі – ғылыми нәтижелерді бағалау ғана емес, ғылыми ортадағы құрылымдық өзгерістерге, яғни әйелдердің зерттеу мекемелерінде көшбасшылық орнын нығайтуға қосқан үлесті де ескереді.

Осы марапатқа ие болғандар арасында ВИЧ вирусын ашқан Франсуаз Барре-Синусси, иммунология мен вирусология саласындағы іргелі зерттеулері үшін танымал. Сонымен қатар Клер Маттуччи, алгоритмдер теориясы саласында жасалған математикалық шешімдері мен компьютерлік ғылымдағы үлесі арқылы марапатталды. Соңғы жылдарда сыйлыққа ие болған зерттеушілер қатарына молекулалық биология, нейробиология және жасушалық инженерия саласында инновациялық зерттеулер жүргізген әйел ғалымдар енді.

Бұл сыйлық Францияда ғана емес, әлемдік ғылыми қауымдастықта да әйелдердің ғылыми көшбасшылығын дәріптейтін беделді марапат болып саналады.

Найля Базанова атындағы сыйлық

Қазақстан ғылымындағы әйелдерді институционалдық деңгейде мойындаудың нақты қадамы – Найля Базанова атындағы сыйлықтың құрылуы. Бұл сыйлық Қазақстанда алғаш рет әйел ғалымдардың ғылыми жетістіктерін арнайы бағалайтын және олардың мансаптық дамуын қолдайтын ресми марапат болып табылады.

Найля Базанова (1911–1993) – Қазақстан мен Орта Азиядағы тұңғыш академик әйел, биология ғылымдарының докторы, мал физиологиясы мектебінің негізін қалаушы. Ол Қазақстанның аграрлық ғылымындағы іргелі зерттеулерді бастап, кейінгі ұрпақ ғалымдары үшін үлгі болды. Базанова еліміздегі әйелдер ғылымдағы көшбасшылық рөлді атқаруының символына айналды.

2024 жылы тағайындалған бұл сыйлық әйел ғалымдардың ғылыми жетістігін бағалауға бағытталған. Оның басты ерекшелігі  тек ғылыми жарияланымдар мен жобаларды емес, сонымен қатар ғылыми көшбасшылық, ғылыми кадрларды даярлау және халықаралық ғылыми қауымдастыққа қосқан үлесті ескеру болды. 2025 жылы алғашқы сыйлық иегерлері ретінде биология, экология, медицина, инженерлік ғылым және ақпараттық технология салаларында еңбек етіп жүрген ондаған зерттеуші әйелдер марапатталды.

Сыйлықтың құрылуының маңызы бірнеше деңгейде көрінеді. Біріншіден, ол Қазақстандағы ғылыми тану мәдениетін қалыптастырады, әйелдердің ғылыми мансабын қолдайтын институционалдық дәстүрді бекітеді. Екіншіден, ұлттық деңгейдегі бұл марапат халықаралық ғылымдағы әйелдердің марапатталу тәжірибесімен үндеседі, L’Oréal–UNESCO, Pearl Meister Greengard сияқты сыйлықтармен салыстырылатын беделді бастамалар қатарында. Үшіншіден, бұл сыйлық жас зерттеушілерге үлгі болып, STEM саласындағы қыз балалар мен жас қыздар үшін ынталандыру рөлін атқарады.

Аталған беделді сыйлықтар Қазақстандағы әйел ғалымдардың халықаралық деңгейде танылуына жол ашады, ғылыми ортада тең мүмкіндіктердің қалыптасуын насихаттайды және ғылыми қоғамдағы әйелдердің көрінуін арттыруға ықпал етеді деп үміт қыламыз. 

Фотосуреттер ашық дереккөздерден алынды