Қазақ музыка өнерінің қара шаңырағы – Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы – Қазақстандағы тұңғыш жоғары музыкалық оқу орны. Оның ашылуы Екінші дүниежүзілік соғыс жүріп жатқан қиын кезеңге дөп келгенмен ол қазақ жеріндегі кәсіби музыка білімінің негізін қалауға мүмкіндік бергені рас. 1944 жылы 24 шілдеде Қазақ КСР Халық Комиссарлары Кеңесі Алматы қаласында Мемлекеттік өнер институтын құру туралы қаулы қабылдады. Осы шешімге сәйкес, сол жылғы 1 қазаннан бастап Алматыдағы музыкалық-хореографиялық комбинаттың базасында (қазіргі П.Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжі) жаңа өнер оқу орны ұйымдастырылды. Кейін бұл институт Мәскеу және Ленинград консерваториялары үлгісінде Алматы консерваториясы болып қайта құрылды. 1945 жылы оқу орнына қазақтың ұлы күйші-композиторы Құрманғазы Сағырбайұлының есімі берілді. Сөйтіп, соғыс өрті бәсеңдемей жатып-ақ, қазақ жеріндегі алғашқы консерватория құрылды.
Алғашқы құрылым
Алғашқы құрылған жылдары консерваторияның құрылымында 5 факультет жұмыс істеді: тарихи-теориялық-композиторлық, вокалдық, фортепианолық, оркестрлік, дирижерлік-хореграфиялық бөлімдер. Сонымен бірге, Қазақ ұлттық аспаптар бөлімі ашылып, опера студиясы мен ұлттық музыкалық аспаптарды жасау және жетілдіру бойынша ғылыми-тәжірибелік шеберхана ұйымдастырылды. Бұл құрылым қазақтың дәстүрлі музыкасын кәсіби білім беру жүйесіне енгізуге бағытталған маңызды қадам болды. Мысалы, 1950-жылдары әйгілі музыкатанушы Ахмет Жұбановтың бастамасымен консерваторияда халық аспаптар кафедрасы ашылып, домбыра, қобыз сынды ұлттық аспаптарды оқыту мен оркестрге бейімдеу ісі жолға қойылды.
Консерватория алғаш орналастырылған ғимарат 1938 жылы салынған болатын – онда бұған дейін музыкалық-хореографиялық училишще (комбинат) жұмыс істеген. 1960 жылдардың басында оқу орны кеңейіп, қосымша оқу корпусы және 120 орындық жатақхана салынды. Жатақхана ішінде 42 жеке жаттығу бөлмесі, оқу және спорт залдары, кең холл қарастырылып, студенттердің шығармашылықпен айналысуына барлық жағдай жасалды. Бұл жатақханада тек студенттер ғана емес, стажерлар мен аспиранттар да орналасты. 2000 жылдың қарашасында консерваторияға Абылай хан даңғылындағы №86 мекенжайында орналасқан заманауи төрт қабатты қосымша жаңа ғимарат пайдалануға берілді. Қазіргі таңда Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы екі оқу корпусында қызмет атқарады, оларда кең аудиториялар, 170 орындық Камералық зал, 236 орындық Кіші концерт залы, оқу залы, кітапхана және спорт залдары бар. Соңғы жылдары мұнда 500 орындық Үлкен орган залының құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Студенттер әлемге белгілі жапон және неміс фирмаларының жаңа музыкалық аспаптарында, соның ішінде ішекті квартетке арналған электронды аспаптарда да тәлім алуда.
Еуропалық және ұлттық дәстүрдің үйлесімі
Консерватория ашылған сәттен бастап өзінің білім беру үдерісінде екі негізгі бағытты ұстанды: біріншісі – Батыс Еуропаның классикалық музыка дәстүрі, екіншісі – қазақтың бай ұлттық музыкалық мұрасы. Ұлы Отан соғысы жылдары Алматы қаласына Мәскеуден көптеген өнер қайраткерлері эвакуацияланып келгені белгілі. Олардың қатарында атақты балерина Галина Уланова, режиссер Юрий Завадский, балалар театрының ұйымдастырушысы Наталья Сац, актриса Вера Марецкая секілді мәдениет өкілдері бар еді. Осы тұлғалардың Қазақстанда атқарған шығармашылық еңбегі жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ кәсіби өнерінің өркендеуіне зор ықпалын тигізді. Қазақ өнерпаздары қысқа мерзім ішінде Еуропаның көп ғасырлық классикалық дәстүрлерін орыс мәдениеті арқылы меңгеріп, оны өздерінің ұлттық болмысын жоғалтпай бейімдеп үлгерді. Бұл күрделі де қайшылықты үдерісте Алматы консерваториясы жетекші рөл атқарды.
Алғашқы күндерден-ақ консерваторияның білім беру саясаты еуропалық кәсіби музыка талаптары мен қазақтың төл музыкасындағы орындаушылық дәстүрді қатар алып жүрді. Екі арна да – классикалық және ұлттық – бір-біріне тең дәрежеде дамыды. Осы үйлесімділік нәтижесінде Қазақстанда кәсіби композиторлық мектебі қалыптасты. Атап айтқанда, Ахмет Жұбанов, Евгений Брусиловский, Мұқан Төлебаев, Сыдық Мұхамеджанов, Құддыс Қожамияров, Ғазиза Жұбанова, Еркеғали Рахмадиев сынды ұлт композиторларының бірнеше буыны осы консерватория қабырғасында шыңдалды. Сондай-ақ консерваторияда әр кезеңде ірі орындаушы педагогтар қызмет етті: хор дирижері Анатолий Молодов, даңқты опера әншілері Ермек Серкебаев пен Бибігүл Төлегенова, күйші-домбырашы Қаршыға Ахмедияров, пианист Жәния Әубәкірова, скрипкашы Гауһар Мұрзабекова және басқа да көптеген өнер майталмандары осында дәріс берді. Бұл ұстаздар тек Қазақстанда ғана емес, шет елдерде де танылған музыканттар еді, олардың тәжірибесі жас таланттарды үлкен өнер жолына жетелеп, халықаралық деңгейдегі музыка мамандарын қалыптастыруға септігін тигізді.
Ұлт музыкасының қара шаңырағы
Құрманғазы атындағы консерватория құрылған кезінен бастап көптеген онжылдықтар бойы еліміздегі жалғыз жоғары музыкалық оқу орны болып келді. 1998 жылға дейін Қазақстанда кәсіби музыка мамандарын даярлайтын басқа жоғарғы оқу орны болмағаны да тегін емес. Сол себепті еліміздегі барлық дерлік шығармашылық ұжымдар осы консерватория түлектерімен толықтырылды. Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры, Күләш Байсейітова атындағы Ұлттық опера және балет театры, Қазақ мемлекеттік филармониясы, Президенттік үрмелі оркестр, симфониялық оркестрлер, камералық ансамбльдер мен «Отырар сазы» ұлттық аспаптар оркестрі – міне, осы ұжымдардың бәрінде алғашқы кәсіби музыкант кадрларды Құрманғазы консерваториясы даярлап берді. Бұған қоса, Қазақстандағы музыкалық білім беру мекемелерінің негізін қалаушы мамандар да осы оқу ордасынан түлеп ұшты. 1998 жылдан кейін Астана қаласында Ұлттық музыка академиясы (қазіргі Қазақ ұлттық өнер университеті) және басқа өңірлерде де өнер университеттері ашыла бастаса да, Алматыдағы Құрманғазы консерваториясы өз мәртебесін жоғалтпай, ұлттық өнердің қара шаңырағы ретінде қала берді.
Консерватория түлектері арасынан қазақ музыка тарихында аты алтын әріппен жазылған көптеген тұлғалар шықты. Мәселен, қазақтың әйгілі күйші-композиторы Нұрғиса Тілендиев, вальс патшасы атанған сазгер Шәмші Қалдаяқов, КСРО халық әртісі, біртуар баритон Ермек Серкебаев, қазақтың бұлбұл әншісі Бибігүл Төлегенова – осы алыптар осы консерваторияның түлектері. Кейінгі буын жұлдыздары – опера әншілері Нұржамал Үсенбаева мен Майра Мұхамедқызы, тіпті әлемге танылған классикалық вокалшы-тенор Талғат Мұсабаев (аттас ғарышкер емес, әнші) та осы оқу орнын бітірген таланттар. Бұл тізімді әрі қарай жалғастыра беруге болады, себебі 80 жылға жуық уақытта консерватория мыңдаған маман даярлап шығарды. Олардың көпшілігі қазір шет елдерде де қазақ өнерінің абыройын асқақтатып жүр: түлектер Ресей, Түркия, Қытай, АҚШ, Франция, Оңтүстік Корея, Жапония тәрізді алыс-жақын шетелдердің беделді ұжымдарында жемісті еңбек етуде.
Тәуелсіздік дәуіріне қадам басқан тұста консерваторияға «ұлттық» мәртебе беріліп, оның атауы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы деп өзгертілді. Бұл өзгеріс оқу орнына ерекше жауапкершілік жүктеді: ұлттық музыкалық білім берудің бәсекеге қабілетті моделін қалыптастыру, қазақ өнерін әлемдік мәдениетпен тең дәрежеде дамыту басты мақсат ретінде айқындалды. Соңғы жылдары консерватория қабырғасында халықаралық байқаулардың жеңімпаздары тәрбиеленіп, жас музыканттар буыны өсіп шықты. Мәселен, 2010-жылдардың басында ғана үш жылдың ішінде консерватория студенттері мен түлектері 50-ден аса халықаралық және 200-ден аса республикалық байқаулардың лауреаты атанды. Бұл – Қазақ консерваториясы ұжымының зор жетістігінің бір айғағы.
Құрманғазы консерваториясы Қазақстанның музыкалық тарихымен біте қайнасып жатыр. Оның әр кезеңдегі дамуы елдің мәдени өрлеуімен қатар жүрді. Бұл консерватория қазақтың дәстүрлі өнері мен әлемдік классикалық музыканың тоғысқан нүктесі болып қала бермек. Осындай қос арнадағы теңдесі жоқ тәжірибе мен сабақтастық арқасында Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы болашақта да қазақ өнерінің асыл қазынасын ұрпақтан ұрпаққа жалғап, халықаралық деңгейдегі өнерпаздарды тәрбиелеуді жалғастыра береді. Еліміздің алғашқы консерваториясы мәртебесіне сай ол – қазақ музыка мәдениетінің өткені, бүгіні және болашағын тоғыстырып тұрған қасиетті білім ордасы.
