Қазақстандағы өзбек баспасөзінің бастауындағы «Диқан табысы» газеті

30.01.2026
5642
Қазақстандағы өзбек баспасөзінің бастауындағы «Диқан табысы» газеті - e-history.kz

Араб қарпімен (Ахмет Байтұрсынұлының төте жазу үлгісінде) басылып шығатын қырғыз тіліндегі «Эркін-Тоо» газетінің 1925 жылдың 27 тамызында жарық көрген №47 санында шағын ғана хабарлама жарық көрді. Онда Шымкент қаласында қазақ жеріндегі өзбек диқан қауымына арнап «Диқан табысы» деген жаңа газет шығарыла бастағаны айтылған еді. Бұл газет туралы дерек көпшілікке беймәлім болғанымен, сол замандағы баспасөз бен ұлт саясатынан хабар беретін қызықты тарихи мәлімет. «Диқан табысы» – кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында Қазақстандағы өзбек қауымына арналып ашылған тұңғыш басылымдардың бірі болатын.

1924 жылы Орта Азия республикаларын ұлттық-территориялық межелеу жүргізіліп, оның нәтижесінде бұрын Түркістан Республикасына қараған Сырдария және Жетісу өңірлері Қазақстан автономиясына қосылды. Осылайша, Қазақстан құрамына едәуір өзбек халқы бар аймақтар енді. Мәселен, Сырдария губерниясында сол кезде 170 мыңға жуық өзбек диқандары еңбек ететін еді. Кеңестік ұлт саясаты бойынша әр республика өз ішіндегі этностардың мәдени дамуын қолдап, ана тілінде білім алып, ақпарат алуына жағдай жасауға міндетті болды. 1920-шы жылдардың ортасына қарай Қазақстанда қазақ және орыс тілдеріндегі газеттермен қатар басқа этностардың тілінде де басылымдар шығару қолға алына бастады. Мұның мақсаты сан түрлі ұлттарды социалистік құрылыстың ортақ мұраттарына жұмылдыру, олардың арасында хабар таратуды өз тілінде ұйымдастыру еді.

Осындай жағдайда 1925 жылдың жазында жаңа газет – «Диқан табысы» дүниеге келді. Бұл басылым Қазақ АКСР-інің оңтүстігіндегі өзбек шаруаларына арналған арнайы газет болды. «Эркін-Тоо» газетінің хабары бойынша «Диқан табысы» газетін Шымкентте Сырдария губерниялық партия комитеті мен комсомол комитетінің органы ретінде шығару жолға қойылған. Демек, оны өлкелік партия органдары ресми басылым ретінде негізін қалаған. Алғашында айына екі рет шығатын шағын газетті енді апта сайын шығаруға шешім қабылданыпты. Таралымы 2000 дана мөлшерінде болған. Сол кездегі өлшеммен қарағанда, 2000 даналық газет айтарлықтай кең аудиторияға арналғанын көрсетеді. Мұның жартысы, бәлкім, шалғай ауылдарға, колхоз-кеңестерге тегін таратылған болуы мүмкін, өйткені дәл сол кезеңде қырғыз тіліндегі «Эркін-Тоо» газеті де 2000 данамен шығып, мың данасы ауыл оқырмандарына ақысыз жеткізілетін. Яғни жаңа өзбек газетінің кең таралуына жергілікті билік мүдделі болды.

Газет аты айтып тұрғандай, негізінен диқандардың (егіншілердің) мүддесін көздейтін басылым болды. Мұнда кеңестік идеологияға сай ауыл шаруашылығын жаңғырту, кедей диқандарға жер беру, өнімді арттыру сияқты науқандар насихатталды деп болжам жасауға болады. Мазмұны жағынан газет жергілікті өзбек шаруаларға партияның үгіт-насихатын жеткізу құралы қызметін атқарды: ауыл еңбекшілерін сауаттандыру, жер суландыру, жаңа техника енгізу, кооперацияға бірігу тәрізді мәселелер қамтылып, қатардағы диқандардың озық тәжірибелері мен кеңестер жарияланғаны анық. Сонымен бірге, Қазақстан аумағындағы өзге ұлт өкілдеріне өз тілінде ақпарат беру – қазақ жеріндегі халықтардың бауырластығын нығайтып, кеңес билігіне ортақ татулықпен қызмет етуіне үндейтін саяси қадам болатын.

«Диқан табысы» сол кезеңдегі өзбек және қазақ халықтарының достығының бір көрінісі іспетті еді. Газеттің Шымкентте шығуы тегін емес: бұл қала ежелден қазақ пен өзбек аралас қоныстанған, Түркістан өңірінің орталығы саналған мекен. 1920-шы жылдары Шымкент қаласындағы тұрғындардың едәуір бөлігін өзбектер құрады әрі олар өзін сол өлкенің байырғы жұрты деп санады. Осындай ортада туған басылым өзбек диқан қауымына ана тілінде газет оқу мүмкіндігін сыйлады. Тіпті көршілес Өзбекстан республикасымен шекара жақын болғандықтан, екі арада мәдени және ақпараттық байланыс та артып отырды. Кейіннен қазақстандық өзбектер ұзақ жылдар бойы Ташкентте шығатын басылымдарды жаздырып оқуға мәжбүр болғанын ескерсек, 1920-шы жылдары ашылған «Диқан табысы» өз уақытындағы нағыз қажет ақпарат құралы болғаны түсінікті.

Газеттің шыққанын қырғыз тіліндегі ресми «Эркін-Тоо» газетінің жаңалық ретінде хабарлауы да қызық жайт. Бұл сол дәуірде түркітілдес халықтар бір-бірінің мәдени оқиғаларына бейжай қарамағанын көрсетеді. Қырғыз газеті шағын хабарында жаңа өзбек басылымының жоспарларын бүге-шігесіне дейін жазған: айына екі реттен шыққан газетті енді апта сайын шығару ойы барын, 170 мың өзбек диқанына қызмет етпек ниеті барын атап өткен. Осы мәліметтерден сол кездегі баспасөз саясатының ортақ бағыттары аңғарылады. Яғни әр ұлтқа өз тілінде газет шығаруға мүмкіндік беру – большевиктердің «тәуелді ұлттарды теңестіру» ұстанымының бір бөлігі болған.

«Диқан табысы» газетінің өміршеңдігі көп жылға созылмаған сыңайлы. 1920-жылдардың соңында кеңес билігінің саясаты қатайып, ұлттық ерекшеліктерге мән беру бәсеңдеді. 1928 жылы әкімшілік аумақтық реформа жасалып, губерниялар таратылып, аудан, облыстар құрылды. Соның нәтижесінде Сырдария губерниясы негізінде жаңа әкімшілік бірлік – Оңтүстік Қазақстан округі (кейін облысы) қалыптасты. Бұл өзгерістер баспасөз саласына да ықпал етті. 1930-шы жылдары Қазақстанда шыққан басылымдар негізінен қазақ және орыс тілдеріне көшті, ал шағын тиражды өзге ұлт газеттері біртіндеп жабыла бастады. Тарихи деректерге қарағанда, Шымкентте 1920-жылдары шығып келген облыстық өзбек газеті 1936 жылы жабылған екен. Осылайша, «Диқан табысы» сол жылдарға жетіп, өзінің миссиясын аяқтаған болуы ықтимал. Газет жабылғаннан кейін қазақстандық өзбек оқырмандар біраз уақыт ақпаратты Өзбекстаннан шығатын баспасөзден алды. Дегенмен, жергілікті деңгейде өзбек тіліндегі шағын басылымдар мүлдем жойылып кетпеді: Кеңес дәуірі бойында Түркістан қаласы мен Сайрам ауданы сияқты өзбектер тығыз орналасқан өңірлерде аудандық газеттер өзбек тілінде шығып тұрды. Бұл – қазақ жеріндегі өзбек баспасөзінің тамыры үзілмей, бәсең тартса да жалғасын тапқанын көрсетеді.

Тек арада біраз уақыт салып, кеңестік кезеңнің соңына таман өзбек тіліндегі облыстық газет қайта жаңғырды. 1991 жылы Оңтүстік Қазақстан облысында «Жанубий Қозоғистон» деген атаумен мемлекеттік өзбек газетінің шығуы жолға қойылды. Бұл тәуелсіздік қарсаңындағы ұлттық жаңғыру кезеңінде мүмкін болды. Осы жаңа газет кеңестік дәуірде үзіліп қалған дәстүрді жалғап, бүгінде Түркістан облыстық өзбек тілді басылымы ретінде шығып келеді (қазіргі атауы – «Janubiy Qozog’iston»).

«Диқан табысы» газетінің тарихы – Қазақстандағы көпұлтты баспасөз дамуының бір көрінісі. Аз ғұмырында бұл басылым өзбек шаруаларына ақпараттық демеу болып, ана тілінде үгіт алып келді. Сол арқылы кеңестік реформаларды жергілікті өзбек қауымына түсіндіруде маңызды рөл атқарды. Ұлттық архивтің шығарған «Отанына оралған құжаттық қазына» жинағының IV томына енген осы дерек бізге қазақ-өзбек қарым-қатынасының бір қырын, ортақ тарихымыздың тың бетін ашып отыр. Қазақстан жерінде шыққан тұңғыш өзбек газеттерінің «Диқан табысы» ел тарихы мен баспасөз шежіресінде өзіндік із қалдырғанын айтуға болады. Бұл шағын газет арқылы сол заманның ұлт саясаты, халықтардың достығы һәм ағартушылық бағыттағы ұмтылыстары аңғарылады. Зерттеушілер үшін де, жалпы оқырман үшін де осы тарихи басылым жайлы мәлімет таным көкжиегін кеңейтетін құнды дүние екені даусыз.

Ендеше сол 1925 жылы 27 тамызда «Эркин Тоо» газетінің №47 санында жарияланған қысқа хабардың түпнұсқасы төменде: 

«Шымкентте «Диқан табысы» деген өзбек газеті шыға бастады. газетті шығару жолы Губком Р. К. П. және Л. К. С. М. органдары. Шыққан саны 2000, бұрын газет айына екі рет шығып тұрған. Келешекте жұмасына бір мәрте шығарылмақшы. Бұл «Диқан табысы» газеті Сырдария губерниясында болған 170 мың өзбек диқандарына қызмет қылмақшы». 

Мектептердегі тарих пәнін оқыту деңгейін қалай бағалайсыз?
Жоғары
Орташа
Қанағаттанарлықсыз