Қазақ қоғамындағы құн төлеу дәстүрі — қанға қан емес, келісім мен парасаттылыққа негізделген құқықтық жүйенің көрінісі. Осы мақалада құн төлеудің мәні мен тарихи негізі баяндалады.
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы ерекше құқықтық-нормалардың бірі - құн төлеу. Бұл - кісі өлтіру, ауыр дене жарақаты немесе басқа да аса ауыр қылмыстар үшін материалдық өтемақы төлеу арқылы дауды бейбіт жолмен шешу дәстүрі. «Қанға қан, жанға жан» емес, керісінше, келісім мен парасаттылықты ұстану қазақ қоғамының жоғары адамгершілік ұстанымдарын көрсетті.
Құн төлеу — жәй ғана құқықтық шара емес. Ол — көшпенді қоғамның адам өміріне деген құрметін, дау-дамайдың алдын алу қабілетін және әлеуметтік тепе-теңдікті сақтауға деген ұмтылысын танытатын мәдени код.
Құн төлеудің тарихи мәні
Құн төлеу — ежелгі көшпелі қоғамның өзара келісім мен бітімге келу тәжірибесінің көрінісі. Қазақ рулық құрылымында адам өмірінің құны малмен, алтынмен немесе басқа да құнды заттармен өлшенетін. Құн тек қылмыстың өтемі емес, сонымен бірге екі жақтың татуласуына себеп болатын шешім еді.
Құн төлеудің басты мақсаты — жаугершілікті, қанға-қан алуды тоқтату. Өйткені, бір адамның өлімі бүтін бір рудың кегі болып, жылдарға созылатын қақтығысқа себеп болуы мүмкін еді. Сондықтан құн — татуласудың, ұлттың ішкі бірлігін сақтаудың жолы болды.
Дереккөз: e-history.kz — Қазақ қоғамындағы құн жазасы
Жеті жарғы және құн мөлшері
XVIII ғасырда Тәуке хан енгізген «Жеті жарғы» заңдар жинағында құн төлеу нақты жүйеге түсірілді. Онда былай делінеді:
- Ер адамның құны — 1000 қой;
- Әйелдің құны — 500 қой;
- Төре мен қожаларға — жеті есе құн;
- Құл немесе кедейге — жағдайына қарай азайтылған құн;
- Ерекше тұлғаларға (ақын, батыр, би) — екі есе құн белгіленген.
Қызығы, кей жағдайларда өлген адамның орнына оның туысы құн төлеуден бас тартуы мүмкін еді. Бұл жағдайда руластар жиыны (ақсақалдар, билер) ортаға түсіп, дау шешілмейінше ел ауызбірлігі бұзылмауы тиіс болатын.
Қосымша: e-history.kz — «Жеті жарғы» туралы жеті дерек
Құнның әлеуметтік мәні
- Қоғамдық тұрақтылық: Құн төлеу арқылы қан төгудің алдын алды. Екі ру арасындағы жанжал бейбіт шешілді.
- Жауапкершілік ұжымдық болды: Қылмыскердің руластары да құн төлеуге атсалысты. Бұл — ұжымдық тәрбие мен бірлік мәдениеті.
- Кешірім мен татулық: Жәбірленуші жақ құн алып, қарсы жақты кешіру арқылы қоғамда бірлік сақталды. Бұл — заңнан бұрын ар-ожданның жеңісі.
Құнды тек ақшамен, малмен өтеу емес — ол адам өлтірудің рухани жауапкершілігін сезіну жолы. Рулар арасында: «құнын төлесе — қан тоқтайды» деген ұғым терең сіңген еді.
Дереккөз: tumba.kz — Қазақ хандығындағы құқық жүйесі
Құнға байланысты нақылдар мен ұғымдар
- «Құн төленсе, кек қайтпа» — бейбітшілікке шақыру.
- «Құн — өштің орны емес, елдің бүтіндігі үшін» — әлеуметтік татулық маңыздылығы.
- «Құнсыз кек, татусыз ел болмас» — заңдылық пен реттілік қажеттігі.
Қазақтың әрбір мақал-мәтелінен бұл дәстүрдің орны ерекше екенін байқауға болады. Құн мәселесі билер айтысының, жыраулар поэзиясының да тұрақты тақырыбы болған.
Құнның төлену формалары
Құн мал, мүлік, алтын, киім-кешекпен немесе басқа да құндылықтармен төленуі мүмкін. Қосымшада:
- Сүйек құны — мәйіт табылмаса төленетін ерекше құн;
- Туған құны — жаңа туған сәбидің өлімі үшін;
- Кесір құны — байқаусызда болған қылмысқа байланысты;
Құн төлеу рәсімі жиі түрде ел алдында, арнайы бітім рәсімімен жүзеге асатын. Бұл салтанатты рәсімде екі жақтың ақсақалдары, билері, туыстары жиналып, бәтуаға келетін.
Қосымша: e-history.kz — Қазақ-қалмақ құн төлеу дәстүрі
Қазіргі заманға сабақ
Құн төлеу — кешірім, мәміле және әділдікке негізделген дәстүр. Бүгінгі таңда бұл қағида медиация, татуластыру және бейбіт шешім іздеу мәдениетінің іргетасы бола алады. Қазақ халқы адам өмірін жоғары қойған, әрі оның өтеуін тек өліммен емес, келісіммен шешуге тырысқан.
Бүгінгі таңда сот процестері күрделі, әрі адамдардың психологиялық күйі түрлі. Осындайда құн сияқты татуластыру ұғымын заңдық деңгейде қайта қарап, медиация институтын халықтық санаға жақындатуға болады. Құн — дәл осы философияның көрінісі. Бұл дәстүр бүгінгі заң мен қоғам үшін де үлгі бола алады.
Қосымша: e-history.kz — Дала заңы: билер үкімі мен құн дау
Қорытынды
Құн төлеу — қанды кекке емес, келісім мен әділетке негізделген құқықтық норманың көрінісі. Бұл дәстүр қазақ халқының парасатты ойлау жүйесін, адам өміріне деген құрметін және заңдылықты сақтауға деген ұмтылысын айқын көрсетеді. Құн төлеу — өркениетті құқықтық мәдениеттің көне, бірақ терең формасы.
Егер бүгінгі қоғам кешірімділік, келісім мен сабырлылықты қайтадан биік орынға қойса — құн дәстүрі тек тарих парағы емес, рухани бағдар болар еді.
Мақала ЖИ көмегімен жазылды
