Қазақ халқы ежелден шашқа айрықша мән беріп, оны тек сыртқы сәннің емес, терең мағынасы бар рухани құндылықтың белгісі деп санаған. Шаш – адамның табиғи көркі, тектілік пен тәрбиенің айнасы. Әйел үшін ол – нәзіктік, сұлулық пен биязылықтың нышаны, ал ер азамат үшін – айбар, мәртебе және ерлік бейнесі. Халық ұғымында шаш – адамның өмірлік қуаты мен жанының бір бөлшегі, сондықтан оған құрметпен қараған. Дәстүрлі қоғамда шаштың әрбір қиылысы, өрімі, тіпті маңдайда, төбеде немесе желкеде қалдырылған бір шөкім шаштың өзінде үлкен мән, киелі мазмұн жатқан. Ол иесін тіл-көзден, жамандықтан қорғайтын тұмар іспетті саналып, әр жасқа, жынысқа және әлеуметтік дәрежеге қарай өзіндік үлгімен қойылған.
Қарын шаш
Сәбидің қырқынан шығарылғанда алынатын алғашқы шашы «қарын шаш» деп аталады. Бұл нәресте дүниеге келмей тұрып анасының құрсағында пайда болған, өмірінің алғашқы кезеңімен бірге өсіп шыққан ерекше шаш. Қазақ ұғымында қарын шаш – баланың өмір жолының бастауын бейнелейтін, киесі бар белгі. Сол себепті оны кез келген адам емес, жасы үлкен, өнегелі, отбасында ұрпағы өрбіген, көп балалы, елге сыйлы кісі алады. Алынған қарын шаш ешқашан жерге тасталмайды. Оны таза матаға орап, сандыққа сақтап қою немесе адамның аяғы баспайтын, таза жерге көмудің де өзіндік киелі мәні бар. Халық сенімінде қарын шашты отқа жағу немесе жоғалтып алу – сәбидің бақ-берекесіне нұқсан келтіреді деп есептелген.
Айдар
Айдар – ер баланың төбесінде қалдырылатын бір шөкім шаш, қазақ ұғымында бұл тек сәндік үлгі ғана емес, баланы жамандықтан, тіл-көзден сақтайтын киелі белгі саналған. Айдар қою рәсімі де өзіндік жоралғымен атқарылған. Бала қырқынан шыққаннан кейін төбесінде бір шөкім шаш қалдырып, қалғанын қырып тастайды. Оған елдің сыйлы ақсақалдары, ағайын-туыс шақырылып, бата беріледі, мал сойылып, қуанышқа ортақтасады. Айдарды баланың алғашқы мүшел жасы он үшке толғанға дейін немесе сүндетке отырғызар алдында алған.
Тұлым
Тұлым – қыз баланың екі шекесіне қалдырылатын, ұшына әдемі бау, шашбау немесе моншақ тағылып өрілетін әсем шаш үлгісі. Бұл нәзіктіктің, балғындықтың және қызбалаға ғана тән сұлулықтың белгісі. Тұлым қыз бой жетіп, бұрым өсіргенге дейін сақталады. Уақыт өте келе ол ұзарып, өскен шашпен бірге өріліп, қосбұрымға айналады – бұл бойжеткендіктің айғағы саналған. Тұлым қою дәстүрі, ең алдымен, ырымдық мәнге ие. Оны көбіне көз тимесін, сұқ өтпесін деген ниетпен қойған.
Кекіл
Кекіл – маңдайға түсетін қысқа шаш. Қазақтың ежелгі сәндік әрі ырымдық мәні бар шаш үлгісінің бірі. Оны қыз балаға да, ұл балаға да қойған. «Кекілді бала», «кекілді қыз» деген сөздер халық тілінде жиі қолданылып, мейіріммен сүйіспеншіліктің бейнелі атауына айналған. Ел ішінде сенім бойынша, баланың кекілінде періште ұялайды, сондықтан оны кесуге асықпаған.
Желке шаш
Жетім қалған немесе ата-анасынан ерте айырылған балалардың желкесіне бір шөкім шаш қалдырған. Қазақ ұғымында бұл үнсіз ғана берілетін, бірақ ауыл адамдарына бірден түсінікті белгі. Ол «мына бала жетім, қамқорлыққа зәру» дегенді ешбір сөзсіз жеткізетін ишара еді. Мұндай шаш үлгісі – жетімін жылатпаған, жесірін қорламаған халықтың мейірім мен ізгілікке құрылған тәрбие жүйесінің бір бөлшегі. Желке шаш – жетімнің жадау күйін көрсетіп қана қоймай, айналадағы адамдарға аманат іспетті ескерту болған. Мұны көрген жұрт ондай баланы ойын-сауыққа тартқан, киім-кешек сыйлаған, ас-ауқаттан тарықтырмаған, қолынан келгенше қолдау көрсеткен.
Қорыта айтқанда, қазақ халқы үшін шаш – жай ғана сәндік элемент емес, ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан киелі мұра, ұлттық болмыстың ажырамас бөлігі. Айдар, тұлым, кекіл, бұрым – әрқайсысы өзіндік мән-мағынасы бар, ұлттың дүниетанымын, салт-дәстүрін айқындайтын белгілер. Олар тек әсемдік пен көрік қана емес, баланы тіл-көзден қорғау, шыққан тегін, жасын, әлеуметтік орнын білдіру қызметін атқарған. Уақыт өте кейбірі сирегенімен, бұл ғұрыптар халық жадында сақталып, жаңа ұрпақтың бойында қайта жаңғыруда. Бұл ата-баба дәстүрін бүгінгі өмірмен сабақтастырып, өткен мен келешекті жалғап тұрған мәңгілік мәдени көпір.
