Татарстандағы қазақтарды «сырттағы ағайын» деп атау шартты ғана. Өйткені бұл өлкеге қазақ жат емес. Тілі ұқсас, діні ортақ, салт-дәстүрі сабақтас татар мен қазақ – бір тамырдан тараған халықтар. Еділ мен Жайық арасындағы кеңістікте көшіп-қонып, сауда жасап, қыз алысып, қыз берісіп келген байланыс ертеден бар.

Қазақтардың Татарстанға келу тарихы XIX ғасырдан бастау алады. Сол кезеңде қазақ даласынан шыққан саудагерлер Қазан жәрмеңкелеріне қатысып, төрт түлік мал, тері-жүнін әкеліп, орнына тұрмыстық бұйымдар мен кітаптар, діни әдебиеттер алып қайтатын. Қазан сол уақытта Ресей империясындағы ірі рухани-ағартушылық орталықтардың бірі еді. Мұнда медреселер, баспаханалар, зиялы қауым шоғырланды.

Кейінірек қазақ жастары білім іздеп осы шаһарға ағылды. Қазан университетінде, медреселерде оқыған қазақ шәкірттер елге оралып, ұстаз, молда, ағартушы болды. Осылайша Татарстан қазақ даласының рухани өміріне де ықпал етті.

XX ғасырда бұл байланыс жаңа сипат алды. Индустрияландыру кезеңінде Қазан, Набережные Челны секілді қалаларда зауыт-фабрикалар ашылып, өндіріс орындарына мамандар қажет болды. Қазақстаннан келген инженерлер, дәрігерлер, мұғалімдер осында тұрақтап қалды.

Кейбірі оқу бітіріп, қызметке орналасса, енді бірі отбасын құрып, туған жерін осы өлкеден тапты. Сөйтіп шағын, бірақ ұйымшыл қазақ қауымы қалыптасты.

Бүгінде Татарстандағы қазақтар негізінен Қазан қаласында және ірі өндірістік орталықтарда тұрады. Олар ғылымда, бизнесте, медицина мен білім саласында еңбек етіп жүр. Бірі – ұстаз, бірі – кәсіпкер, бірі – мәдениет қызметкері. Бірақ қай-қайсысы да «қазақ» деген атын ұмытпайды.

Татарстандағы қазақтардың нақты саны жөнінде дерек көздері, ең алдымен, халық санағына сүйенеді. Республикадағы қазақтардың ұлттық-мәдени бірлестігі өз ақпаратында: 2010 жылғы санақ бойынша – 1 758 қазақ, 2020 жылғы санақ бойынша – 2 523 қазақ бар екенін көрсетеді. Бұл бір өңір аясындағы шағын көрсеткіш сияқты көрінгенімен, диаспора өмірі үшін маңызды өсім, қауым ұлғайған сайын мәдени бастамалар да жүйелене түседі.

Ұлттық болмысты сақтаудың бір жолы – мәдени шаралар. Мұнда қазақтардың қоғамдық ұйымдары мен мәдени орталықтары жұмыс істейді. Наурыз мерекесі аталып өтеді, домбыра үні естіледі, ұлттық тағамдар дайындалады. Балалар ана тілін үйреніп, салт-дәстүрмен сусындайды.

Татарстанда көпұлтты мерекелердің бірі – Наурыз кеңінен аталып өтеді. Қазақстанның Қазандағы дипломатиялық өкілдігі жариялаған материалда Наурыз аясында түрлі диаспоралар қатысқан байқаулар мен мәдени таныстырылымдар өткенін көреміз; сол шарада қазақ мәдениеті де көрініс тапқан. Мұндай мерекелер сырттай қарағанда жай концерт болғанымен, алыста жүрген қазақ үшін жадын жаңғырту, балаларға домбыра үні мен дәстүр мәнін сіңіру, өзге халықтарға қазақтың болмысын таныту болмақ.

2026 жылдың қаңтарында Қазақстанның Қазандағы Бас консулы Ерлан Ысқақов қазақ автономиясының белсенділерімен кездесіп, ана тілін сақтау, домбыра үйрету курстары, 2026 жылғы бірлескен мәдени-гуманитарлық жоспарлар туралы сөз болғаны ресми хабарда жазылды.

Қазақ пен татардың тіліндегі жақындық, салттағы ұқсастық, діндегі ортақтық – Татарстандағы қазақтардың жергілікті ортаға тез сіңісуіне де, сонымен бірге өз ерекшелігін жоғалтпай ұстауына да жағдай жасайды. Татарстандағы қазақтар – Еділ бойындағы шағын санды қауым ғана емес, Қазақстан мен Татарстан арасындағы мәдени көпірдің бір тірегі.