Мамыр айының соңы - еліміздегі мыңдаған түлектер үшін қимастық пен үмітке толы ерекше кезең. Мектеп қабырғасындағы соңғы сабақ аяқталып, күміс қоңыраудың соңғы сыңғыры мектеп бітірушілерді үлкен өмірге - студенттік алтын дәуірге жолдама береді. Жыл сайын қайталанатын бұл әсерлі дәстүрдің тарихы қайдан басталды? Қазақ даласына бұл үрдіс қалай енді? Бүгінгі материалымызда осыған шолу жасап көрмекпіз. 

Мектеп бітірушілерді салтанатты түрде шығарып салу идеясы мен «Соңғы қоңырау» мерекесінің авторы - кеңестік педагог Федор Брюховецкий деп есептеледі. Ол ХХ ғасырдың 40-жылдарында Краснодар өлкесіндегі №12 мектептің директоры болған. Брюховецкий мектеп өміріне ерекше серпін беретін, оқушыларды бірлікке тәрбиелеу мақсатында  «Алғашқы қоңырау» (1 қыркүйек) және «Соңғы қоңырау» (мамырдың соңы) дәстүрін қолданған. Ол сонымен «Букварьмен қоштасу» сияқты әйгілі дәстүрлердің де негізін қалаушы болып есептеледі.

Бұл үрдіс кейіннен қолдау тауып, 1948 жылдың 25 мамырында КСРО-ның бірнеше мектебінде Красноярскідегі №12 және №47 мектептерінде алғаш рет салтанатты түрде ұйымдастырылды. Бұған Мәскеу қаласындағы №182 мектептің директоры  Георгий Асеев мұрындық болды. 

Ал 1970-жылдардан бастап бұл күн мемлекеттік деңгейдегі ресми жалпыұлттық мерекеге айналды. Яғни алғашқы жылдары бұл шара барлық мектептерде бірдей өткізілген жоқ, ол тек жекелеген оқу орындарының ішкі бастамасы ретінде ғана дамыды. Салтанатты жиынның мақсаты - оқушылардың көп жылдық оқуын әдемі аяқтау, мектеппен қоштасу сәтін мәңгі есте қалатындай ету және кіші сынып оқушыларына үлгі көрсету болды.

Уақыт өте келе бұл үрдістің тәрбиелік мәні жоғары екені дәлелденіп, 1971 жылы КСРО Білім министрлігі «Соңғы қоңырауды» ресми түрде мектеп іс-шараларының тізіміне енгізді. Содан бастап бұл күн Одақ көлеміндегі, соның ішінде Қазақ КСР-індегі барлық білім ордалары үшін жыл сайынғы міндетті, ресми дәстүрге айналды.

Қазақ даласына қалай келді?

Қазақстандағы «Соңғы қоңырау» дәстүрі сол кеңестік кезеңнің мұрасы. Қазақ даласындағы білім беру жүйесі Ресей империясының және кейіннен Кеңес Одағының құрамында болғандықтан, бұл мереке біздің қоғамға да ортақ кеңестік білім беру форматымен бірге енді.

ХХ ғасырдың ортасына дейін қазақ мектептерінде оқу жылының аяқталуы емтихандар тапсырумен ғана шектелетін. Ал 1950-жылдардан бастап қазақ даласындағы мектептерде түлектердің иығына мектеп бітіруші лентасын тағу, алғашқы сынып оқушысының қолына қоңырау ұстатып, жоғары сынып оқушысының оны көтеріп жүру, түлектердің мектеп вальсін билеуі сияқты атрибуттар қалыптасты. 

Уақыт өте келе «Соңғы қоңырау» атауының өзі де, форматы да өзгеріп келеді. Бүгінде Қазақстан мектептерінде бұл күн тек мұңды қоштасу емес, «Білім күні» мен «Түлектер салтанаты» ретінде жаңаша сипат алды. Соңғы жылдары ысырапшылық пен даңғазалықтан арылып, салтанатты жиынды мектеп қабырғасындағы патриоттық, тәрбиелік мәні бар іс-шараға айналдыру үрдісі қалыптасты.

Жиын міндетті түрде Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранымен ашылады. Ең басты ерекшелігі - кейбір мектептерде дәстүрлі жез қоңыраудың орнына қазақтың қасиетті домбыра күйі немесе ұлттық әуендер ойналып, ерекше атмосфера сыйлайды.

11-сынып түлектері мектеп формасын сақтайды (қыздар дәстүрлі қоңыр көйлек пен ақ алжапқыш немесе заманауи бірыңғай классикалық үлгіні, ұлдар костюм киеді) және иықтарына «Түлек» (Выпускник) лентасын тағады.

Мектеп директоры, ұстаздар мен ата-аналар құттықтау сөз сөйлеп, ақ бата береді. Күні кеше ғана табалдырықты аттаған 1-сынып оқушылары үлкен аға-әпкелеріне гүл шоқтарын тапсырады.

Салтанатты түрде соңғы қоңырауды соғады. Бұл - балалық шақтың аяқталып, жаңа буынға кезек берудің символы.

Түлектердің орындауындағы «Мектеп вальсі» - шараның ең әсерлі бөлігі. Түрлі-түсті шарларды аспанға ұшыру арқылы оқушылар өздерінің балалық армандары мен болашаққа деген үкілі үміттерін көкке жолдайды.

Уақыт ағымы мен білім беру жүйесіндегі реформалар бұл мерекенің де өткізілу форматына өз түзетулерін енгізіп келеді. Дәстүр бойынша бұл күн 25 мамыр деп бекітілгенімен, оқу жылының ұзақтығына (34 апталық бағдарлама) байланысты шараның күні өзгеріп отырады. Мысалы, 2026 жылы еліміздегі көптеген мектептерде оқу жылының аяқталу салтанаты мамырдың 23-і немесе 24-і күндеріне жоспарланып, атап өтілді.

Қазақ даласындағы алғашқы қоңырау қай мектепте соғылды?

Егер «Мектепке шақыратын және мектептен шығаратын қоңыраудың» қазақ топырағындағы ең алғашқы нүктесін іздесек, тарих бізді Ыбырай Алтынсаринге алып келеді.

Қазақ даласындағы ең алғашқы қоңырау үні — 1864 жылы 8 қаңтарда Торғай өңірінде Ыбырай Алтынсарин ашқан Торғай іс-жүргізушілерін даярлайтын мектепте соғылды. Және де осы мектептің алғашқы бітірушілері үшін де оқу жылының аяқталғанын білдіретін алғашқы белгі (қоңырау немесе қоңырау қызметін атқарған арнайы темір дыбыс бергіш) осы білім ордасында қолданылды.