Алтын Орда  - XIII–XV ғасыр аралығында Еуразия жүрегінде Дәшті Қыпшақ даласын біріктіріп, қуатты империяға айналған ең ірі моңғол-түрік мемлекеттерінің бірі. 

Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошының ұрпақтары билеген бұл ұлыс Шығыс Еуропа, Қазақстан далалары, Солтүстік Кавказ және Сібірдің бір бөлігін қамтыды. 

Алтын Орда хандары тек жаулаушылар ғана емес, сонымен қатар далалық өркениетті қалалық мәдениетпен ұштастырған реформаторлар, дипломаттар және стратегиялық ойшылдар болды. 

Бүгін біз осы Ұлық Ұлыстың іргетасын қалаған, оны шарықтау шегіне жеткізген және ыдырау кезеңін бастан өткерген негізгі билеушілердің тарихи рөлін қарастырып көрмекпіз.

Ұлыстың негізін қалаушылар және алғашқы хандар (XIII ғасыр)

Мемлекеттің құрылуы Жошы ханның қызметімен және оның ұлы Батудың 1236–1242 жылдардағы Батыс (Қыпшақ) жорықтарымен тығыз байланысты болды.

Жошы хан (1224–1227) Ұлыстың негізін қалаушы ретінде танылады. Ол жергілікті қыпшақ ақсүйектерімен тығыз байланыс орнатып, далалық әскери әлеуетті мемлекет мүддесіне жұмылдырды. Жезқазған маңындағы Ұлытауда жерленген.

Бату хан (1227–1255) Алтын Орданың нақты іргетасын қалаушы. Русь княздіктерін, Еділ Бұлғариясын және қыпшақтарды бағындырып, Сарай-Бату қаласының негізін қалады.

Сартақ хан (1255–1256) және Ұлақшы хан (1256–1257) Батудан кейін қысқа уақыт билік етті.

Берке хан (1257–1266) — Ұлыстың алғашқы мұсылман ханы. Исламның таралуына зор үлес қосты, Қарақорымнан тәуелсіздікті нығайтты. Ирандағы Хулагумен қақтығысып, Мысыр мәмлүктерімен одақ құрды. Астананы Сарай-Беркеге көшірді.

Мөңке-Темір хан (1266–1280) 1269 жылғы Талас құрылтайында Ұлыстың толық тәуелсіздігін заңдастырды. Сауда-саттықты дамытып, Генуя көпестерімен байланыс орнатты және өз атынан теңге соқты.

XIII ғасырдың соңында Ноғай бектің ықпалы күшейді. 

Тоқта хан (1291–1312) оны жеңіп, орталық билікті қайта қалпына келтірді.

Шарықтау дәуірі (XIV ғасырдың бірінші жартысы)

Бұл кезең Алтын Орданың әскери-саяси қуаты, қалалық мәдениеті мен халықаралық беделінің ең жоғары шыңы болды.

Өзбек хан (1313–1341) — империяның «алтын ғасырының» символы. 1312–1320 жылдары Исламды мемлекеттік дін деп жариялады. Ұлы Жібек жолының қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, экономиканың және мәдениеттің гүлденуіне қол жеткізді. «Өзбек» атауы мен байланысты географиялық ұғымдар осы ханның есімімен астасып кетті.

Жәнібек хан (1342–1357) — Өзбектің ұлы. Әділдігі үшін қазақ фольклорында «Әз-Жәнібек» атанды. Оның тұсында Әзірбайжан бағындырылып, Алтын Орданың күш-қуаты шарықтау шегіне жетті (алдында ағасы Тыныбек хан қысқа уақыт билік еткен).

«Ұлы дүрбелең» және Тоқтамыстың соңғы біріктіру талпынысыЖәнібек ханның қайтыс болуынан кейін (1357 жылдан бастап) Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) басталды. 20-дан астам хан ауысып, нақты билік бектердің (әсіресе Мамайдың) қолына өтті.

Тоқтамыс хан (1379–1395) Ақ Ордадан шыққан Жошы ұрпағы. Әмір Темірдің көмегімен билікке келіп, мемлекетті қайта біріктірді. 1382 жылы Мәскеуді өртеп, орыс княздіктерін қайта бағындырды. Кейін Темірмен қақтығысып, жеңіліске ұшырады. Темірдің жорықтары Орданың ірі қалаларын қиратып, мемлекеттің күйреуін тездетті.

Ыдырау кезеңі 

Орталық биліктің әлсіреуі нәтижесінде Алтын Орда бірнеше дербес хандықтарға бөлінді: Қазақ хандығы, Қазан, Қырым, Астрахан, Сібір хандықтары және Ноғай Ордасы.

Ұлы Орда (1459–1502) — империяның соңғы орталық бөлігі. Соңғы хандары Махмұд, Ахмат және Шейх Ахмет бұрынғы ұлылықты қалпына келтіруге тырысты. 

1480 жылғы Угра өзеніндегі «тұрыс» орыс мемлекетінің салықтан толық азат болуына әкелді. 

1502 жылы Қырым хандығы Сарайды талқандауымен Ұлы Орда тарих сахнасынан кетті.

Алтын Орда хандарының негізгі хронологиясы

Алтын Орда Еуразия кеңістігіндегі көптеген халықтарды біріктіріп, Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда мен мәдени алмасуды жаңа деңгейге көтерді. 

Ең маңыздысы - Алтын Орда Қазақ хандығының тікелей бастауы болып есептеледі.