Дегенмен, уақыт өте келе жаһандану мен әртүрлі мәдениеттердің әсерінен ұлттық этикетімізге жат үрдістер де бой көтере бастады. Кеше Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың жұрт алдында, әсіресе әскери шенділер мен генералдар арасындағы құшақтасып, сүйісіп амандасуды сынға алуы қоғамдағы нағыз орынды мәселені көтерді

Қазақ қалай амандасқан? 

Байырғы қазақ қоғамында амандасудың өзіндік қатаң қағидалары мен терең философиясы болды:

«Армысыз?» / «Армысың?»: Қазақтың ең көне амандасу түрі. Махмұт Қашқари сөздігінде «Ар» сөзі адам және ар-ұят мағынасын береді. Бұл «Арыңыз таза ма, жағдайыңыз қалай?» деген терең мағынаны білдірсе, оған «Бармысыз» (Аллаға шүкір, бармын, тірімін) деп жауап қайтарған. 

Ислам дінінің ықпалы: Араб мәдениетімен бірге келген «Ассалаумағалейкүм» (Сізге Алланың тыныштығы мен амандығы болсын) және «Уағалайкүмассалам» деген қасиетті тіркес қазақтың төл сәлеміне айналды. 

Қол алысу және төс қағысу: Еркектер бір-бірімен оң қолын беріп (үлкендерге қос қолдап) амандасқан. Ал ат үстінде немесе алыстан келген ағайын қауышқанда оң қолын беріп, сол қолын қарсыласының оң иығына қойып (төс қағыстырып), мал-жанның амандығын сұрасқан. 

Құшақтасып, сүйісіп амандасу қайдан келді?

Ер адамдардың бір-бірін құшақтап, беттен сүйіп амандасуы қазақтың дәстүрлі мәдениетіне мүлде жат. Бұл – көбіне кешегі кеңестік номенклатуралық ортадан (мысалы, Брежнев дәуіріндегі саяси элитаның өзара сүйісіп қарсы алу үрдісінен) және еуропалық немесе батыстық кейбір субмәдениеттердің әсерінен сіңген жасанды әдет. 

Қазақ халқында әке мен бала немесе жақын ағайынға бауыр басудың белгісі ретінде маңдайынан иіскеу болмаса, ересек ер адамдардың көпшілік алдында беттен сүйісіп, лапылдап құшақтасуы ұят саналып, үлкендер тарапынан қатаң сыналатын.

Кеңсе стилі амандасу тәртібіне өзгеріс әкелді

ХХ ғасырдағы урбанизация және кеңестік бюрократиялық жүйе қазақы амандасуды мүлде өзгертіп жіберді.

«Сәлеметсіз бе?»

Ресми кеңсе ортасы мен қалалық мәдениетке «Ассалаумағалейкүмнің» орнына орыс тіліндегі «Здравствуйте» сөзінің калькасы – «Сәлеметсіз бе?» деген сызылма үлгі енді. 

Күнде қол алысу:

Батыстық бизнес-этикетке еліктеу арқылы эмоциясыз, формальды түрде қол ұстау немесе қашықтық сақтау мақсатында қалыптасты.

Шен мен лауазымның әсері: 

Кеңсе және әскери жүйеде бастық пен бағынысты арасындағы қатаңборрыштық қатынас орнағанымен, кейбір шенеуніктер мен әскерилер арасында жағымпаздықты немесе жасанды «жақындықты» көрсету үшін әлгіндей батыс-кеңестік микс – сүйісіп амандасу белең алды.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың генералдар мен шенділердің жұрт көзінше құшақтасып, сүйісіп амандасуына қатысты айтқан сыны – қоғамды сауықтыруға бағытталған маңызды қадам. 

Мемлекет басшысы орынды атап өткендей, әскери форма киген, ел қорғаны болған генералдардың көпшілік алдында бұлай оғаш әрекет жасауы қазақы ұстамдылыққа, әскери тәртіп пен офицерлік этикаға мүлде қайшы. Бұл әрі сырт көзге өте ерсі көрінетін жасандылық. 

Қазаққа тән амандасудың алтын ережелері қандай еді?

Қол алысу: Ер адамдар амандасқанда қолын бос тастамай, еркекке тән беріктікпен нық қысып амандасуы керек. 

Жылы жымиыс: Жүздескен адамға ілтипат көрсету үшін жеңіл жымиып, оң қолды жүрек тұсына қою – ең мәдениетті әрі сыйластықтың белгісі. 

Төл дәстүрді жаңғырту мақсатында және ұлттық кодты сақтау үшін жасанды түрде беттен сүйісуді қойып, ата-бабамыздан қалған ұстамды, сыпайы әрі шынайы сәлемдесу мәдениетіне қайта оралуымыз қажет. 

Сәлемдесу – ұлттың келбеті. Рухани жаңғыру тек үлкен жобалардан емес, күнделікті өмірдегі қарапайым әдеп нормаларын, соның ішінде өзіміздің төл амандасу мәдениетімізді қадірлеуден басталады.

Дәстүрлі амандасу әдебі және әлеуметтік иерархия

Қазақ халқының әлемдік өркениетке қосқан ең бағалы үлестерінің бірі – бай әдеп-ғұрып жүйесі, соның ішінде адам мен адамның арасындағы қарым-қатынасты реттейтін сәлемдесу мәдениеті. 

Зерттеуші ғалымдар мен этнографтардың (мысалы, Ә. Диваев, М. Әуезов, Ш. Уәлиханов еңбектерінде) жазбаларына сүйенсек, қазақ үшін амандасу – жай ғана «сәлем беру» емес, жасты, жолды, әлеуметтік статусты және туыстық деңгейді айқындайтын қасиетті ритуал болған.

Әлеуметтік топтар арасындағы амандасу тәртібі мен олардың этнографиялық мағынасы төмендегідей жүйеленеді.

Этнографиялық жазбаларға үңілсек, жақын адамдардың қауышу, жолығу сәтінде қимылдардың әрқайсысының өз орны мен шекарасы болған.

Маңдайдан иіскеу: Бұл – тек ата-ананың баласына, баланың сәбиге немесе өте жақын бауырдың сағынысып қауышқан сәтіне ғана тән қасиетті қимыл. Бұл махаббат пен мейірімді білдіреді. Ересек ер адамдардың көпшілік алдында бір-бірін иіскеуі немесе беттен сүйісуі этнографиялық тұрғыдан ешқашан тіркелмеген.

Төс қағыстыру: Жол жүріп келген, ұзақ уақыт көріспеген сыйлас азаматтар, жақын туыстар немесе қонақтар амандасқанда қол алысып қана қоймай, оң қолын қонағының иығына қойып, төс қағыстырған. Бұл бауырмалдықтың белгісі. 

Бірақ бұл да жаппай күнделікті кеңседе немесе кез келген адаммен жасай беретін әдет емес еді.

Құшақтасу: Дәстүрлі ортада көпшілік алдында ер адамдардың бір-бірін айқара құшақтап, беттен сүйісуі болмаған. Құшақтасу тек өте қайғылы жағдайда (жоқтау айту, қаза кезінде жұбату) немесе жылдар бойы хабар-ошарсыз кетіп, өлді деген кісінің тірі кезінде табылған ерекше апатты-қуанышты сәттерінде ғана болған.

Әлеуметтік топтар мен жақындар арасындағы амандасу тәртібі

Әке мен бала: Дәстүрлі қазақ отбасында әке мен бала арасындағы қатынас ерекше сыйластыққа құрылған. Бала жас кезінде әкесінің маңдайынан немесе бетінен сүйіп еркелесе, есейген шағында әкесімен құшақтасып немесе бетінен сүйіп амандасу салты болмаған. Олар оң қолын беріп, өзара тік тұрып, кішісі үлкеніне ізет көрсетіп амандасқан. Әке баласын тек сапарға аттанарда, соғысқа барарда немесе ерекше қуанышты сәтте ғана маңдайынан не иығынан қағып бата берген.

Аға мен іні: Үлкен ағаға інісі әрдайым құрмет көрсетіп, оң қолын ұсынған. Ал жас жағынан жақын ағайындар мен құрдастар ғана төс қағысып, арқа қағып, бір-біріне бауырмалдық танытқан.

Ене мен келін: Қазақ дәстүрінде келін түскен жерінің үлкендеріне (қайын ата, ене, қайын аға) иіліп сәлем салып (басын изеп, тізесін бүгіп), «Жарылқасын!» немесе «Ассалаумағалейкүм» деп ізет көрсеткен. Енесі келінін маңдайынан сүйіп, «Ақ босағамның иесі бол» деп бата берген. Келін мен қайын атаның немесе қайын ағаның беттен сүйісіп амандасуы қазақ этикасына мүлде қайшы.

Қарапайым халық пен хан (төре мен қара): Хан немесе сұлтан алдына келген қарапайым халық немесе елшілер тізе бүгіп немесе оң қолын жүрек тұсына қойып, басын изеп тағзым еткен. Хандар халықпен амандасқанда тәкаппарлық танытпай, елдің жағдайын сұрап, батасын берген. 

Алайда халық пен ханның немесе бидің арасында теңдей деңгейде қол алысу, төс қағысу деген болған жоқ – бұл жерде қатаң субординация сақталды.

Жау мен дұшпан: Қазақ дәстүрінде қолға түскен тұтқын, тәптен жауы немесе дұшпанына қатысты өзіндік қатаң қағидалары мен этикасы болды. Екі жақ бетпе-бет келгенде, әсіресе соғыс алдында немесе бітімгершілікте (мысалы, жоңғар шапқыншылығы кезінде) дұшпандар да бір-біріне қылыш айқастырып, найза сілтеуден бұрын құрмет көрсеткен. 

Жалпы қазақ түсінігінде дұшпанға сәлем беру міндетті емес, бірақ батырлық этика болды. 

Егер елші ретінде келсе, дипломатиялық этика сақталып, арнайы сәлем айтылғанымен, ешқашан құшақтасып немесе беттен сүйісіп амандасу деген мүлде болмаған.

Егер жау тараптан елші келсе немесе бітімге келу үшін кездесу өткізілсе, қазақ дипломатиясы жоғары деңгейде ұсталған. Мұндайда қазақ билері мен батырлары дұшпанға ізет көрсеткен, бірақ бұл жүрекпен қалаған сәлем емес, саяси қажеттілік болған.

Тік тұрып қарсы алу: Жау елшісін құрметпен қарсы алып, төрге шығарған. Бұл – қазақтың қонақжайлылығының белгісі, яғни «үйге кірген дұшпан – дұшпандығын қоя тұруы керек» деген қағида.

Амандасу рәсімінде «Армысыз?» немесе «Есенсіз бе?» деген сөздер қолданылғанымен, оның артынан бірден келіссөздің мақсаты айтылған. Дастархан жайылып, ас берілген, бірақ бұл достасу емес, мәміле жасау еді.

Мұндай кездесулерде көбінесе қол алысып, төс қағыстыру сияқты жақын қатынас жасалмаған. Алыстан бас изеп, ілтипат білдірумен шектелген.

Қазақтың амандасу әдебі – ғасырлар сүзгісінен өткен, сыйластық пен өлшемді ұстайтын үлкен мәдени код. Үлкенге – ізет, кішіге – құрмет көрсету арқылы қоғамның ішкі тәртібі реттеліп отырған. Бүгінгі таңда кейбір орталарда байқалатын жасанды құшақтасулар мен сүйісіп амандасулар – ұлттық этикеттің ұмытылуынан және басқа мәдениеттердің еліктеушілігінен пайда болған жайт. Төл тарихымызды білу арқылы біз осындай жасандылықтардан арылып, парасатты қазақы амандасу мәдениетіне қайта орала аламыз.