Үш аралдың айырмашылығы неде?

Аралтөбе деген бір ғана арал емес. Оның құрамында үш арал бар. Қазақстанның биосфералық резерваттары жөніндегі деректе олардың ауданы Үлкен Аралтөбе – 219 гектар, Кіші Аралтөбе –  148 гектар, Орта Аралтөбе – 23 гектар деп көрсетілген. Үш аралдың аумағы бірдей емес, сондықтан олардың табиғи сипаты да әртүрлі. Ғылыми зерттеулер аралдардың жер бедеріне де назар аударған. Мысалы, Орта Аралтөбе батыстан шығысқа қарай созылып жатқан, тасты-қиыршықтасты жер бедері басым арал ретінде сипатталады. Оның ұзындығы шамамен 1,5 шақырым, ені 0,5 шақырым. Ал Кіші Аралтөбенің ұзындығы 3,2 шақырымға, ені 1,1 шақырымға жетеді. Яғни көл ортасындағы бұл аралдар сырт көзге ұқсас көрінгенімен, географиялық тұрғыдан өзіндік ерекшеліктері бар.

Аралдағы өсімдік те бөлек зерттеледі

Аралтөбе туралы қызықты деректің бірі мұнда өсімдік жамылғысына арнайы ғылыми зерттеу жүргізілгені. ҚазҰУ-дың География сериясы журналында жарияланған зерттеуде 2016-2020 жылдар аралығында үш Аралтөбе аралының флорасы зерттеліп, өсімдіктер түгенделгені жазылған. Зерттеушілер далалық жұмыстар кезінде өсімдіктерден гербарий жинап, олардың таралуын бақылаған. Зерттеу нәтижесінде Аралтөбенің өсімдік жамылғысының картасы ГАЖ технологиясы арқылы жасалған.

Аралдардың табиғи ортасы да біркелкі емес. Ғалымдар мұндағы өсімдіктердің шөлейт және сұр-қоңыр шөлді, тасты топырақтарда өсетінін атап көрсетеді. Үлкен Аралтөбеде жусанды-көкпекті өсімдік жамылғысы кездеседі. Бұл мәліметтер аралдарды жай ғана көл үстіндегі құрлық ретінде емес, өзіндік өсімдік әлемі қалыптасқан табиғи орта ретінде қарауға мүмкіндік береді. Үш аралда құстардың ұялауы бұрыннан белгілі. Ғылыми зерттеулердің бірінде Орта Аралтөбеде құстардың тығыз қоныстануына байланысты өсімдіктерді бақылау үшін тұрақты алаң орнату мүмкін болмағаны көрсетіледі. Бұл аралдардың экологиялық маңызын түсінуге жеткілікті бір мысал.

Аралдағы тіршіліктің көп бөлігі сырт көзге байқала бермейді. Жағадан қарағанда тыныш жатқан құрлық көрінеді. Ал оның ішінде құстар ұя салып, балапан басып, өсімдіктер өсіп жатады. Сондықтан Аралтөбеге қатысты табиғатты қорғау мәселесі ең алдымен осы тіршілік ортасын сақтаумен байланысты.

Аралтөбе және Алакөл қорығы

Аралтөбе аралдарының табиғатты қорғау тарихы да бар. Ғылыми жарияланымда 1968 жылы реликті шағаланың бірегей колониясын сақтау мақсатында Алакөлдің үш аралында қорық құрылғаны көрсетіледі. Кейін бұл аумақтың табиғи маңызы жан-жақты зерттеле түсті. Бүгінде аралдарда тек құстар ғана емес, өсімдіктер дүниесі де ғылыми тұрғыдан бақыланады. Қазақстанның биосфералық резерваттар желісінің деректерінде Үлкен және Кіші Аралтөбе Тентек өзені атырауының табиғи аумағымен бірге қорықтың негізгі аймағына кіретіні, ал Орта Аралтөбенің аумағы бөлек көрсетілетіні жазылған. Осылайша Аралтөбе  Алакөлдің табиғи жүйесіндегі шағын ғана нысан емес, арнайы қорғау мен ғылыми бақылауды қажет ететін аумақ.

Қабанбайдан Кіші Аралтөбеге

Аралдардың бүгінгі өміріндегі жаңа бағыт – экотуризм. 2026 жылы Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы Қабанбай ауылында «Кіші Аралтөбе» экскурсиялық туристік маршрутына қатысты түсіндіру жұмыстарын жүргізді. Бұл кездесуге жергілікті тұрғындар, кәсіпкерлер және қайық иелері қатысқан. Яғни Кіші Аралтөбе енді табиғатты зерттеушілер ғана баратын нысан емес, туристік бағыт ретінде де қарастырыла бастады.

Бұл жерде бір маңызды мәселе бар: экотуризмнің мақсаты – табиғатты туристке бейімдеу емес, туристің табиғатты сақтай отырып тамашалауына мүмкіндік жасау. Аралдардың құстар үшін маңызды екенін ескерсек, мұндай бағыттарда белгіленген тәртіпті сақтау ерекше қажет.

Үш аралдың арасындағы қашықтық қандай?

Аралдар бір-бірінен тым алыс орналаспаған. Ғылыми зерттеуде Орта Аралтөбенің Үлкен Аралтөбеден шамамен 4,5 шақырым, ал Кіші Аралтөбеден 1,5 шақырым қашықта орналасқаны көрсетіледі. Картадан қарағанда бұл аралықтар аса үлкен болып көрінбеуі мүмкін. Бірақ көл жағдайында бірнеше шақырымның өзі маңызды. Желдің бағыты, толқын, су деңгейі және қайық қозғалысы аралдарға жету жағдайына әсер етеді. Сондықтан аралдарға саяхат жасау жағалауда демалудан бөлек тәжірибе.

Аралдардың ең қызық ерекшелігі

Аралтөбе туралы деректерді жинақтағанда бір нәрсе анық байқалады: бұл жерде география, биология және туризм бір нүктеде түйіседі. Бір жағынан, үш аралдың жер бедері мен өсімдік жамылғысы зерттеледі. Екінші жағынан, құстардың ұялауы бақыланады. Үшінші жағынан, Кіші Аралтөбе туристік маршрут ретінде игеріле бастады. Осының өзі Аралтөбені Алакөлдің қызықты нысандарының біріне айналдырады. Қабанбай жағалауындағы демалыс көбіне көлге шомылу, жағажай және табиғат көріністерімен байланысты қабылданады. Ал көлдің ар жағындағы үш арал Алакөлдің басқа қырын көрсетеді. Мұнда көлді тек демалыс орны ретінде емес, өзінің өсімдігі, құсы, жер бедері мен қорғалатын табиғи аумағы бар күрделі экожүйе ретінде көруге болады.

Үлкен Аралтөбе, Орта Аралтөбе және Кіші Аралтөбе олардың бірі үлкен, бірі шағын, бірінің жағалауы құмды-қиыршықтасты болса, енді бірінде тасты жер бедері басым.  Қабанбайдан көлге қарағанда бұл аралдар алыстағы қарауытып тұрған құрлық болып қана көрінуі мүмкін. Ал ғылыми деректерге үңілсек, олардың әрқайсысының өзіндік географиясы, өсімдік жамылғысы және құстар дүниесі бар екенін көреміз. Сондықтан Алакөлге келіп, жағалаумен ғана шектелмей, көлдің ар жағындағы Аралтөбеге назар аударуға болады.