Жошы ұлысы XIII ғасырдың ортасында құрылғаннан кейін Еуразияның ұлан-ғайыр аумағын қамтыған саяси құрылымға айналды. Оның құрамында қыпшақтар, қаңлылар, наймандар, керейлер, арғындар және басқа да түркі тайпалары өмір сүрді. Мемлекеттің негізгі халқын қыпшақтар құрағандықтан, олардың тілі қоғамдық қатынастардың басты құралына айналды. Алтын Орданың алғашқы астанасы Сарай-Бату, кейінгі Сарай әл-Жадид қалалары халықаралық сауда мен мәдениеттің орталығы болды. Еділ бойы, Қырым, Хорезм және Сырдария өңірлері арқылы өтетін Ұлы Жібек жолы мемлекет экономикасының ғана емес, мәдени байланыстарының да дамуына ықпал етті. Әдебиеттің өркендеуіне ислам дінінің мемлекеттік деңгейде қолдау табуы ерекше әсер етті. Өзбек ханның (1312–1342) тұсында ислам мемлекеттік дін ретінде бекітіліп, медреселер, кітапханалар мен ғылыми орталықтар көбейді. Соның нәтижесінде түркі тілінде жазылған әдеби шығармалардың саны артты. Зерттеушілер Алтын Орда әдебиетінің дамуын шартты түрде үш кезеңге бөледі:

Қалыптасу кезеңі (XIII ғасырдың екінші жартысы) – мемлекеттің құрылуы, қалалық мәдениеттің дамуы және түркі жазба дәстүрінің орнығуы.

Гүлдену кезеңі (XIV ғасыр) – әдебиеттің ең жоғары даму сатысы. Рабғузи, Құтб, Хорезми, Сайф Сараи сияқты көрнекті қаламгерлер осы кезеңде өмір сүрді.

Трансформация кезеңі (XV ғасыр) – Алтын Орданың ыдырауы және оның әдеби дәстүрлерінің Ноғай Ордасы, Қазан, Қырым, Астрахан хандықтары мен Қазақ хандығы әдебиетіне жалғасуы.

Алтын Орда әдебиетінің маңызды ерекшеліктерінің бірі – ортақ әдеби тілдің қалыптасуы. Ғылымда бұл тіл «Хорезм-Қыпшақ әдеби тілі», «Алтын Орда әдеби тілі» немесе «орта ғасырлық қыпшақ әдеби тілі» деп аталады. XIII–XIV ғасырларда Жошы ұлысының ұлан-ғайыр аумағында түрлі түркі тайпалары өмір сүргенімен, мемлекеттік басқару, дипломатиялық қатынас, діни-ағартушылық қызмет және әдеби шығармашылық үшін бәріне түсінікті ортақ жазба тіл қажет болды. Осындай тарихи қажеттіліктің нәтижесінде Хорезм-Қыпшақ әдеби тілі қалыптасты. Бұл әдеби тілдің негізінде қыпшақ тайпаларының сөйлеу тілі жатқанымен, оған Хорезм өңірінің ежелгі жазба дәстүрі, Қарахан мемлекеті дәуірінен келе жатқан әдеби норма, сондай-ақ оғыз және қарлұқ тілдік элементтері ықпал етті. Сондықтан оның құрамында әртүрлі түркілік қабаттар қатар кездеседі. Тілдің мұндай синкреттік сипаты Алтын Орданың этникалық және мәдени құрамының күрделілігін көрсетеді. Хорезм-Қыпшақ тілі араб жазуы негізінде жазылды. Әдеби шығармаларда араб және парсы тілдерінен енген діни, философиялық және әкімшілік терминдер жиі қолданылғанымен, негізгі сөздік қоры түркілік сипатта сақталды. Бұл жағдай ислам өркениетінің ықпалын қабылдай отырып, түркі халықтарының тілдік болмысын сақтап қалғанын көрсетеді. Рабғузидің «Қисса-сул әнбиясы», Құтбтың «Хұсрау мен Шырыны», Хорезмидің «Мұхаббатнамасы», Сайф Сараидың «Гүлстан би-т-түркиі» сияқты шығармалар осы әдеби тілдің көрнекті үлгілері болып саналады. Аталған ескерткіштерде қазіргі қазақ тіліне жақын көптеген сөздер мен грамматикалық тұлғалар сақталған. Мысалы, тәуелдік жалғауларының, септік жүйесінің, етістік формаларының және синтаксистік құрылымдардың едәуір бөлігі бүгінгі қазақ тілімен сабақтас келеді. Зерттеушілер Немат Келімбетов, Әуелбек Қоңыратбаев, Әбдуәли Қайдар, Рәбиға Сыздық және басқа да ғалымдар Алтын Орда дәуіріндегі әдеби тілдің қазақ әдеби тілінің тарихи бастауларының бірі болғанын атап көрсетеді. Әсіресе қыпшақтық тілдік негіздің басымдығы кейінгі қазақ, ноғай, қарақалпақ және татар тілдерінің қалыптасуына елеулі ықпал етті. Хорезм-Қыпшақ әдеби тілі тек тілдік құбылыс қана емес, түркі халықтарының ортақ мәдени кеңістігін қалыптастырған маңызды өркениеттік фактор болды. Ол Еділ бойынан Сырдарияға дейінгі, Қырымнан Хорезмге дейінгі кең аумақтағы халықтарды біртұтас рухани ортаға біріктіріп, әдеби дәстүрдің ұрпақтан ұрпаққа берілуіне мүмкіндік жасады. Кейін Алтын Орда ыдыраған соң бұл әдеби дәстүр Қазақ хандығы, Ноғай Ордасы, Қазан және Қырым хандықтарының әдебиеттерінде өз жалғасын тауып, ұлттық әдеби тілдердің қалыптасуына негіз болды.

Рабғузидің танымы

Алтын Орда дәуіріндегі алғашқы ірі жазушылардың бірі – Насыреддин Рабғузи. Оның өмірі туралы мәліметтер көп сақталмағанымен, зерттеушілер оның XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасырдың басында Сырдария мен Хорезм өңірінде өмір сүргенін айтады. Рабғузи есімі өзі қызмет атқарған Рабат Оғыз (Рабғуз) қаласының атауымен байланыстырылады. Ол өз дәуірінің білімді тұлғаларының бірі болып, араб-парсы әдебиетін, ислам тарихын және түркі халықтарының ауызша дәстүрін жақсы меңгерген. Рабғузидің ең танымал шығармасы – 1310–1311 жылдары жазылған «Қисса-сул әнбия» («Пайғамбарлар қиссасы»). Автор еңбекті сол өңірдің әмірі Насыреддин Тоқбұғаның өтініші бойынша жазғанын шығарманың кіріспесінде атап өтеді. Бұл туынды ислам әлеміндегі пайғамбарлар тарихын түркі тілінде жүйелі түрде баяндаған алғашқы көлемді шығармалардың бірі болып саналады. Шығармада Адам атадан бастап Мұхаммед пайғамбарға дейінгі пайғамбарлардың өмірі, олардың басынан өткен оқиғалар, түрлі ғибратты хикаялар мен аңыздар қамтылған. Сонымен қатар кітапта Құран сюжеттерімен бірге исламдық фольклор элементтері, халық арасында тараған әпсаналар мен аңыздық мотивтер де кездеседі. Осы ерекшелігі арқылы шығарма діни мәтін ғана емес, көркем әдеби ескерткіш дәрежесіне көтерілді.

Рабғузи еңбегінің басты ерекшелігі – оның қарапайым әрі көркем тілмен жазылуы. Автор діни мазмұнды құрғақ уағыз түрінде емес, қызықты әңгімелер мен әсерлі оқиғалар арқылы жеткізеді. Шығарма құрылымында прозалық баяндау мен поэзиялық үзінділер қатар қолданылады. Кей тұстарда кейіпкерлердің көңіл күйі мен ой-толғаныстары өлең жолдарымен беріліп, мәтіннің көркемдік қуатын арттырады. «Қисса-сул әнбияда» адамгершілік, әділдік, сабыр, кешірім, адалдық сияқты моральдық құндылықтар кеңінен насихатталады. Сондықтан бұл еңбек ғасырлар бойы түркі халықтары арасында тәрбиелік және танымдық кітап ретінде пайдаланылды. Көптеген медреселерде оқытылып, қолжазба күйінде қайта көшіріліп отырды. Тілдік тұрғыдан алғанда шығарма Хорезм-Қыпшақ әдеби тілінің ең маңызды ескерткіштерінің бірі болып саналады. Оның мәтінінде қазіргі қазақ тіліне жақын көптеген сөздер мен грамматикалық тұлғалар сақталған. Сондықтан Рабғузи мұрасы тек әдеби ескерткіш ретінде ғана емес, түркі тілдерінің тарихи дамуын зерттеудегі маңызды дереккөз ретінде де жоғары бағаланады.

Зерттеушілер Рабғузиді түркі прозасының негізін қалаушылардың бірі деп есептейді. Егер Жүсіп Баласағұни мен Ахмет Ясауи түркі әдебиетінің поэзиялық дәстүрін дамытуда ерекше орын алса, Рабғузи түркі тіліндегі көркем прозаның қалыптасуына зор үлес қосты. Оның «Қисса-сул әнбиясы» кейінгі ғасырларда кең тараған қисса жанрының дамуына әсер етіп, қазақ, татар, башқұрт, өзбек және басқа да түркі халықтарының әдеби дәстүрінде өзіндік із қалдырды.

Құтб және «Хұсрау мен Шырын»

Алтын Орда әдебиетінің аса көрнекті өкілдерінің бірі – Құтб. Оның өмірбаяны туралы нақты мәліметтер көп сақталмағанымен, зерттеушілер ақынның XIV ғасырдың бірінші жартысында өмір сүріп, шығармашылық қызметін Алтын Орданың саяси және мәдени орталықтарының бірі – Сарай қаласында жүргізгенін айтады. Құтб өз дәуіріндегі араб, парсы және түркі әдеби дәстүрлерін терең меңгерген білімді қаламгер болған. Оның әдеби мұрасынан бүгінгі күнге толық жеткен ең маңызды туындысы – 1341–1342 жылдары жазылған «Хұсрау мен Шырын» дастаны. Шығарма парсы классигі Низами Гәнжауидің әйгілі поэмасы негізінде дүниеге келгенімен, Құтб оны жай ғана аударып қойған жоқ. Ол түпнұсқаның негізгі сюжетін сақтай отырып, шығарманы түркі оқырманының дүниетанымына жақындатты, көптеген тұстарына өзіндік көркемдік өңдеу енгізді. Сондықтан әдебиеттанушылар бұл еңбекті аудармадан гөрі еркін шығармашылық қайта жазу немесе нәзира дәстүріндегі туынды ретінде бағалайды. Дастан Алтын Орданың беделді қайраткері Тінібек хан мен оның жұбайы Мәлік ханымға арналып жазылған. Бұл шығарманың сарай әдебиетімен байланысын көрсетеді. Орта ғасырларда мұндай туындылар тек көркемдік мақсатта ғана емес, билеушілерге өнеге беру, мемлекетті басқарудың моральдық қағидаларын насихаттау қызметін де атқарған. Шығарманың негізінде Сасанилер әулетінің билеушісі Хұсрау Парвиз бен армян сұлуы Шырын арасындағы махаббат хикаясы жатыр. Алайда шығарма тек ғашықтық оқиғамен шектелмейді. Ақын махаббат арқылы адамның рухани кемелденуін, адалдық пен тұрақтылықты, билеушінің жауапкершілігін, әділдік пен парасат мәселелерін көтереді. Сондықтан дастанның мазмұны әлеуметтік-философиялық сипатқа ие. Құтбтың көркемдік шеберлігі әсіресе кейіпкерлердің ішкі жан дүниесін суреттеуден байқалады. Ақын табиғат көріністерін, сезім толқындарын, махаббаттың қуанышы мен қайғысын бейнелеуде шығыс поэзиясына тән көркем тәсілдерді кеңінен қолданады. Сонымен қатар шығармада түркі әдебиетіне тән қарапайымдылық пен нақтылық та сақталған. Тілдік тұрғыдан алғанда «Хұсрау мен Шырын» Хорезм-Қыпшақ әдеби тілінің аса маңызды ескерткіштерінің бірі болып саналады. Шығармада қыпшақтық тілдік элементтер басым болғандықтан, оның көптеген сөздері мен грамматикалық құрылымдары қазіргі қазақ тіліне жақын келеді. Сондықтан дастан әдеби мұра ғана емес, түркі тілдерінің тарихи дамуын зерттеудегі маңызды дереккөз ретінде де бағаланады. Шығарманың бүгінге жетуі де ерекше тарихи оқиғамен байланысты. Дастанның бізге белгілі жалғыз қолжазба нұсқасы 1388 жылы Мысырдағы мамлүк қыпшақтарының ортасында Берке Факих атты көшіруші тарапынан қайта көшірілген. Қазіргі уақытта бұл қолжазба Франциядағы Париж Ұлттық кітапханасының қорында сақтаулы. Бұл дерек Алтын Орда мен Мысырдағы Мамлүк мемлекеті арасындағы тығыз мәдени байланыстарды көрсетеді. Құтбтың «Хұсрау мен Шырын» дастаны түркі әдебиетіндегі ғашықтық-романдық эпостың көрнекті үлгілерінің біріне айналды. Ол кейінгі ғасырларда қалыптасқан қисса-дастан дәстүріне, сондай-ақ қазақ, ноғай, татар және басқа да түркі халықтарының әдебиетіне елеулі ықпал етті. Сондықтан Құтб шығармашылығы Алтын Орда дәуіріндегі көркем ойдың биік деңгейін танытатын маңызды әдеби мұра ретінде бағаланады.

Хорезми және түркі лирикасының биік үлгісі

XIV ғасырдағы Алтын Орда әдебиетінің аса көрнекті өкілдерінің бірі – Хорезми. Оның шығармашылық тұлғасы туралы деректер салыстырмалы түрде аз сақталғанымен, әдебиеттанушылар оны Алтын Орда мәдени ортасында, әсіресе Сырдария мен Сарай маңындағы қалалық әдеби ортада қалыптасқан ақын ретінде қарастырады. Хорезми өз дәуіріндегі түркі, парсы және араб поэзиясының көркемдік дәстүрлерін жақсы меңгерген, соның негізінде өзіндік поэтикалық жүйе қалыптастырған қаламгер болды. Ақынның бүгінге жеткен ең маңызды еңбегі – 1353 жылы жазылған «Мұхаббатнама» дастаны. Бұл шығарма түркі әдебиетінде ерекше орын алады, себебі ол эпистолярлық (хат түріндегі) поэзия үлгісінің ең ерте әрі көркем нұсқаларының бірі болып саналады. Дастан құрылымы жағынан он хаттан тұрады және әрбір хат белгілі бір поэтикалық ойды, сезімдік толғанысты немесе философиялық пайымды білдіреді. «Мұхаббатнамада» ғашықтың сүйіктісіне арнаған хаттары арқылы махаббат сезімі әр қырынан ашылады. Ақын махаббатты тек эмоциялық құбылыс ретінде емес, адамның ішкі рухани әлемін тереңдететін, оны кемелдікке жетелейтін күш ретінде суреттейді. Осы тұрғыдан алғанда шығармада сопылық поэзияға тән рухани-этикалық астар да байқалады. Дастанда табиғат бейнелері ерекше орын алады. Көктем көріністері, гүлдердің ашылуы, өзен мен желдің сипатталуы адамның ішкі сезімімен астастырыла беріледі. Бұл тәсіл шығыс поэзиясына тән символдық бейнелеу жүйесін көрсетеді. Сонымен қатар Хорезми шығармасында қарапайым, түсінікті тілдік құрылым басым болып, ол түркі оқырманына жақын көркем үлгі жасайды. Зерттеушілер «Мұхаббатнаманы» тек лирикалық шығарма ғана емес, сонымен қатар ортағасырлық түркі қоғамының мәдени-эстетикалық деңгейін танытатын маңызды әдеби ескерткіш ретінде бағалайды. Шығармада махаббатпен қатар адалдық, достық, сұлулық, өмірдің өткіншілігі сияқты философиялық тақырыптар да көрініс табады. Тілдік тұрғыдан алғанда, «Мұхаббатнама» Хорезм-Қыпшақ әдеби тілінің дамыған кезеңін көрсететін құнды дереккөз болып табылады. Онда қыпшақтық негіздегі сөздік қор басым болғанымен, оғыз және парсы тілдік элементтері де кездеседі. Бұл Алтын Орда кеңістігіндегі көптілді мәдени ортаның әсерін айқын көрсетеді.Хорезмидің бұл шығармасы түркі лирикасының даму тарихында жаңа кезең ашты. Ол кейінгі ғасырларда қалыптасқан ғашықтық дастандар мен лирикалық поэмаларға үлкен ықпал етті. Әсіресе қазақ, ноғай, өзбек және татар әдебиеттеріндегі махаббат тақырыбындағы шығармаларда «Мұхаббатнама» дәстүрінің жалғастығын байқауға болады. Осылайша Хорезми шығармашылығы Алтын Орда дәуіріндегі түркі поэзиясының көркемдік мүмкіндіктерін кеңейтіп, махаббат лирикасының жаңа сапалық деңгейге көтерілуіне жол ашты.

Сайф Сараи – Алтын Орда ойшылы

Алтын Орда әдебиетінің ең білімді әрі көпқырлы тұлғаларының бірі – Сайф Сараи. Ол XIV ғасырдың екінші жартысында өмір сүріп, Алтын Орданың Еділ бойындағы мәдени ортасында қалыптасқан интеллектуалдық ортадан шыққан қаламгер ретінде танылады. Кей деректерде оның Сарай қаласында білім алып, медреселік дәстүрде жан-жақты діни-философиялық білім игергені айтылады. Кейін Алтын Ордадағы саяси тұрақсыздық, ішкі қақтығыстар мен билік дағдарыстары салдарынан ол Мысырдағы Мамлүк мемлекетіне қоныс аударып, шығармашылық қызметін сол ортада жалғастырған. Сайф Сараидың әдеби мұрасы оның кең дүниетанымын, философиялық ойлау жүйесін және түркі әдеби дәстүрін терең меңгергенін айқын көрсетеді. Ол тек аудармашы немесе өңдеуші ғана емес, шығыс классикалық әдебиетін түркі оқырманына бейімдеп, өзіндік авторлық интерпретация жасаған ойшыл қаламгер ретінде бағаланады. Ақынның ең белгілі шығармасы – 1391 жылы жазылған «Гүлстан би-т-түрки». Бұл еңбек парсы әдебиетінің классигі Сағди Ширазидің әйгілі «Гүлстан» шығармасына негізделген. Алайда Сайф Сараи түпнұсқаны механикалық түрде аударумен шектелмей, оны түркілік мәдени ортаға бейімдеп, мазмұнын кеңейткен. Шығармада шығыстық дидактикалық дәстүр сақтала отырып, Алтын Орда қоғамының әлеуметтік шындығы да көрініс табады. «Гүлстан би-т-түркиде» әділдік, білім, адамгершілік, сабыр, билеушінің жауапкершілігі сияқты моральдық-философиялық мәселелер кеңінен қозғалады. Сонымен қатар шығармада автор өз дәуіріндегі әлеуметтік қайшылықтарға, билік өкілдерінің әділетсіз әрекеттеріне сын көзбен қарайтын тұстар да бар. Бұл Сайф Сараидың тек көркем әдебиет өкілі ғана емес, қоғамдық ойға араласқан интеллектуал тұлға болғанын дәлелдейді. Сайф Сараи шығармашылығында тілдік мәдениет те ерекше орын алады. Оның мәтіндері Хорезм-Қыпшақ әдеби тілінің дамыған кезеңін көрсетеді. Онда араб және парсы тілдерінен енген терминдермен қатар, қыпшақ негізді түркі лексикасы басым қолданылады. Бұл ерекшелік Алтын Орда дәуіріндегі көптілді мәдени кеңістіктің табиғи нәтижесі болып табылады. Ақынның тағы бір маңызды шығармасы – «Суһайл мен Күлдірсін» дастаны. Бұл шығармада Алтын Орда мен Әмір Темір мемлекеті арасындағы тарихи-саяси қақтығыстар аясында өрбіген трагедиялық махаббат оқиғасы баяндалады. Дастанда жеке адамның тағдыры мен тарихи зорлық-зомбылық, соғыс пен билік қайшылығы өзара сабақтастыра суреттеледі. Осы арқылы Сайф Сараи махаббат тақырыбын тек жеке сезім деңгейінде емес, тарихи-философиялық кеңістік аясында қарастырады. Сайф Сараи шығармашылығы Алтын Орда әдебиетінің тек эстетикалық құбылыс емес, терең әлеуметтік, философиялық және тарихи мазмұнға ие мәдени жүйе болғанын көрсетеді. Оның еңбектері кейінгі түркі әдебиеттеріне, әсіресе дидактикалық проза мен моральдық-этикалық әдебиет дәстүріне елеулі ықпал етті. Сондықтан Сайф Сараи Алтын Орда руханиятының ойшыл өкілі, түркі әдебиетінде гуманистік бағытты тереңдеткен қаламгер ретінде бағаланады. 

Алтын Орда дәуіріндегі жыраулық дәстүр

Алтын Орда әдебиеті тек жазба шығармалармен шектелген жоқ. Осы кезеңде кейінгі қазақ жыраулық поэзиясының негізін қалаған ауызша дәстүр де қалыптасты. Кетбұға жырау Жошы хан заманындағы тарихи оқиғалармен байланысты тұлға ретінде белгілі. Аңыз бойынша, ол Жошының қазасын Шыңғыс ханға күй арқылы жеткізген. Сыпыра жырау Алтын Орда мен Ноғайлы дәуірін байланыстыратын ірі тарихи тұлға саналады. Қазақ, қарақалпақ және ноғай эпостарында ол дана кеңесші, көреген жырау ретінде бейнеленеді. Ал Асан Қайғы Алтын Орда ыдырағаннан кейінгі тарихи өзгерістерді бастан кешіріп, Қазақ хандығының қалыптасу кезеңінде өмір сүрді. Оның толғауларында ел бірлігі, әділетті қоғам және халық тағдыры мәселелері терең қозғалады. Бұл тұлғалар Алтын Орда әдебиеті мен кейінгі қазақ әдебиеті арасындағы рухани сабақтастықтың жарқын көрінісі болып табылады.

Алтын Орда әдебиетінің көркемдік ерекшеліктері

Алтын Орда әдебиеті шығыс классикалық дәстүрін түркілік дүниетаныммен ұштастырған ерекше әдеби мектеп болды. Біріншіден, шығармаларда исламдық құндылықтар мен көшпелі мәдениеттің ұстанымдары қатар көрініс тапты. Екіншіден, әдебиетте әділ билеуші, елдің тұтастығы, білім мен парасат, адамгершілік және махаббат тақырыптары кеңінен жырланды. Үшіншіден, Алтын Орда ақындары парсы әдебиетіндегі сюжеттерді жай көшірмей, оларды түркі ортасына бейімдеп, жаңа көркемдік сипат берді. Сондықтан бұл әдебиетті аударма әдебиет ретінде ғана емес, дербес көркемдік құбылыс ретінде қарастыру қажет.

Тарихи деректер мен мәдени байланыстар

Алтын Орда әдебиетінің жоғары деңгейде дамығанын бірнеше тарихи дереккөздер дәлелдейді. Араб саяхатшысы Ибн Баттута XIV ғасырда Өзбек ханның сарайында болып, онда ақындар мен ғалымдардың ерекше құрметке ие болғанын жазады. Мысыр тарихшылары Әл-Макризи мен Ибн Таңриберди еңбектерінде Алтын Ордадан келген ғалымдар мен ақындар туралы мәліметтер сақталған. Ал XIV ғасырдың басында жасалған «Кодекс Куманикус» сөздігі сол кездегі қыпшақ тілінің байлығын көрсететін аса маңызды ескерткіш болып табылады. Онда сөздік материалдармен бірге халық ауыз әдебиетінің үлгілері де кездеседі. Бұл деректер Алтын Орданың тек әскери мемлекет емес, жоғары мәдениеті қалыптасқан өркениет болғанын көрсетеді.

Қазақ әдебиетіне ықпалы

Алтын Орда әдебиеті қазақ әдебиетінің тарихи негіздерінің бірі болып саналады. Бұл дәуірде қалыптасқан қыпшақ әдеби тілі кейінгі қазақ әдеби тілінің дамуына ықпал етті. Сонымен қатар мемлекет тұтастығы, әділ билік, халық тағдыры, адамгершілік туралы идеялар қазақ жырауларының шығармашылығында жалғасын тапты. Сайф Сараидың дидактикалық ойлары, Хорезмидің лирикалық дәстүрі, Рабғузидің тәлімдік прозасы кейінгі қазақ әдебиетінің әртүрлі жанрларында жаңа сипатта көрініс тапты. Шалкиіз, Доспамбет, Қазтуған, Ақтамберді сияқты жыраулардың толғауларынан Алтын Орда дәуірінде қалыптасқан дүниетанымдық және көркемдік сабақтастықты байқауға болады.

Алтын Орда әдебиеті – түркі халықтарының ортақ мәдени мұрасының аса маңызды бөлігі. Бұл әдебиет мемлекеттік қуаттың ғана емес, рухани өркендеудің де көрсеткіші болды. Рабғузидің прозасы, Құтбтың ғашықтық дастаны, Хорезмидің нәзік лирикасы, Сайф Сараидың философиялық ойлары мен жыраулық дәстүрдің көрнекті өкілдері Алтын Орда кеңістігінде жоғары деңгейдегі әдеби орта қалыптасқанын дәлелдейді. Қазақ әдебиетінің тарихын терең түсіну үшін оның тамырын Алтын Орда дәуірінен іздеу қажет. Өйткені бұл кезең – қазақтың кейінгі әдеби, тілдік және рухани дамуының маңызды қайнар көздерінің бірі. Алтын Орда әдебиеті бүгінгі күні де халқымыздың тарихи жадын сақтайтын, ұлттық мәдениеттің терең қабаттарын танытатын баға жетпес рухани мұра болып қала береді.