Нақты айтар болсақ, соңғы үш жыл (2024–2026) еліміздің экология тарихында бұрын-соңды болмаған серпінді кезеңге өтіп, керқұлан, құлан, Бұхар маралы мен таутекелерді тарихи мекеніне қайтару (реинтродукциялау) жобалары алғашқы нәтижелерін бере бастады.

Керқұланның (кертағы) оралуы

Жақында елімізге, нақты айтар болсақ, Чехия Республикасынан керқұланның (Пржевальский жылқыларының) келесі тобы жеткізілді. Экология және табиғи ресурстар министрлігінің баспасөз қызметі хабарлауынша, бұл – әлемде сақталған жалғыз жабайы жылқы түрінің популяциясын қалпына келтіруге бағытталған халықаралық жоба аясында әкелінген жануарлардың кезекті партиясы.

«Арнайы әуе рейсі арқылы жануарлар Чехиядан Қостанай қаласының халықаралық әуежайына жеткізілді. Одан әрі олар арнайы жабдықталған көлікпен Қостанай облысы Амангелді ауданындағы «Алтын Дала» мемлекеттік табиғи резерватына тасымалданады. Реинтродукция орталығында жануарлар мамандардың бақылауымен бейімделу кезеңінен өтіп, кейін табиғи мекендеу ортасына жіберуге дайындалады», - делінген министрліктің хабарламасында.

Тарихи тұрғыдан керқұлан Қазақстан аумағында мекендеген және Қазақстан далаларының табиғи мұрасының бір бөлігі болып табылады. Алайда XX ғасырдың ортасына қарай бұл түр жабайы табиғаттан жойылып кетті. Оны қалпына келтіру халықаралық сақтау және реинтродукция бағдарламаларының арқасында ғана мүмкін болды.

Қазіргі уақытта Қазақстан осы бірегей түрді өзінің тарихи мекендеу ортасына қайтару бойынша ауқымды бағдарламаны іске асырып отыр.

Жоба Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігінің Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті, Прага хайуанаттар бағы, «Тирпарк Берлин» хайуанаттар бағы, Қазақстанның биоалуантүрлілікті сақтау қауымдастығы, Франкфурт зоологиялық қоғамы және басқа да халықаралық серіктестермен бірлесіп жүзеге асырылуда.

Қазақстан мен Прага хайуанаттар бағы арасындағы ынтымақтастық туралы меморандумға сәйкес, 2029 жылға дейін Қазақстанға тағы 40 керқұлан жеткізу жоспарланып отыр. 

Керқұлан (Пржевальский жылқысы) — әлемде таза күйінде сақталып қалған жалғыз жабайы жылқы түрі. XX ғасырдың ортасына қарай еліміздің жабайы табиғатынан мүлдем жойылып кетті.

Кертағылар алдымен реинтродукция орталығының кең қашаларында бір жыл бойы климатқа бейімделді. 

2026 жылдың мамыр айында адаптациядан өткен алғашқы үйір жабайы табиғатқа жіберілді. Үйір басшысы — Прагадан келген Галван айғырына арнайы GPS-қарғыбауы тағылды, ол мамандарға үйірдің қозғалысын қашықтан бақылауға мүмкіндік береді. Оның соңынан ерген төрт бие Венгрияның Хортобадь ұлттық паркінен әкелінген. 

Торғайға оралған Түркімен құланы

Құландар Қазақстан даласында XX ғасырдың 30-жылдарына қарай толықтай жойылып кеткен болатын. Оларды реинтродукциялау жобасы ондаған жылдарға созылған жүйелі еңбектің нәтижесі екені даусыз.

Алғашқы қадам ретінде 1953 жылы Түркменстаннан Арал теңізіндегі Барсакелмес аралына құландар әкелінді. 1980-жылдары олардың бір бөлігі Алматы облысындағы «Алтынемел» ұлттық паркіне көшіріліп, онда әлемдегі ең ірі популяциялардың бірі қалыптасты.

Соңғы үш жылда «Алтынемелдегі» құландарды Орталық Қазақстанның жазық далаларына көшірудің жаңа кезеңі сәтті өтті. Қазақстанның биоалуантүрлілікті сақтау қауымдастығы (АСБК) мен Орман шаруашылығы комитеті 2024–2025 жылдары құландарды тікұшақтар мен арнайы көліктер арқылы Торғай даласына және «Алтын Дала» резерватына тасымалдады.

Соңғы мәліметтер бойынша, адаптациялық вольерлерден босатылған құландар Торғай өңірінде толықтай еркіндікке шығып, жабайы үйірлер ретінде дербес тіршілікке көшті.

Бұхар маралы

Сырдария мен Әмудария бойындағы қалың тоғайларды мекендеген бұл бірегей бұғы түрі (тоғай бұғысы) өткен ғасырда Қазақстан аумағында мүлдем құрып кеткен еді. Оларды қайтару жобасы соңғы үш жылда шарықтау шегіне жетті.

«Іле-Балқаш» жобасы және 2024 жылғы рекорд: Сырдария өңірлік паркі мен Өзбекстанның биосфералық резерватынан әкелінген Бухар маралдарын «Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерватына қоныстандыру жұмыстары өте сәтті жүрді. 2024 жылдың жазына қарай резерват аумағындағы маралдардың жалпы саны 200-ден асты.

Табиғи өсім (2025–2026): Соңғы екі жылда Балқаш маңындағы қалың тоғайларда еркін жайылған маралдардың алғашқы буыны жабайы табиғатта өздігінен төлдей бастады. 2026 жылдың мамыр-маусым айларындағы мониторинг бойынша, жабайы табиғатта туған бұғы шөнжіктерінің саны айтарлықтай артқан, бұл популяцияның тұрақты ядросы қалыптасқанын дәлелдейді. Олар сондай-ақ осы аймаққа жаңадан әкелінген амур жолбарыстарының негізгі қоректік базасы қызметін атқарады.

Сібір таутекесі

Балқаш маңының биологиялық әртүрлілігін арттыру мақсатында соңғы үш жылда таутекелерді де жаңа аймақтарға қоныстандыру қолға алынды.

2024–2025 жылдардағы көшіру: Алматы облысының таулы аймақтарынан (соның ішінде Шарын ұлттық паркі маңынан) бірнеше ондаған таутеке ұсталып, «Іле-Балқаш» резерватының маңындағы қыратты, тасты төбелерге («Прибалхашье» аймағына) жеткізілді.

Бұл жануарлар бұрын бұл жерде мекендеген, бірақ өткен ғасырда жойылып кеткен болатын. Соңғы лек қазіргі уақытта жаңа тасты ландшафттарға сәтті бейімделіп, аймақты игеру үстінде.

Ондатра мен Америкалық күзен

Экология тарихында тарихи түрлерді қайтарудан (реинтродукция) бөлек, сырттан мүлдем жаңа түрлерді әкеліп жерсіндіру (акклиматизация) тәжірибесі де болған.

Ондатра: Солтүстік Америкадан ХХ ғасырдың 30-40 жылдары тері кәсіпшілігі үшін әкелінген бұл жануар Балқаш көлінің алабында, Іле, Шу, Сырдария өзендерінің бойындағы қалың қамыстарға өте тез бейімделіп кетті. Қазір ол еліміздің су қоймаларының тұрақты тұрғыны.

Америкалық күзен: Ондатра сияқты, бұл жануар да өткен ғасырдың ортасында тері өндірісі үшін әкелініп, Шығыс Қазақстанның (Алтайдың) таулы өзендері мен ормандарына жіберілді. Олар да жергілікті табиғатқа толық сіңісіп, жабайы популяциясын қалыптастырды.

Қазіргі заманауи экология ғылымы сырттан жаңа түр әкелуден (акклиматизация) гөрі, экожүйенің тепе-теңдігін сақтау үшін ертеде болып, жойылып кеткен төл жануарларымызды қайтаруға (реинтродукция) баса назар аударып отыр.

Соңғы үш жылдағы (2024–2026) ауқымды жұмыстар - Керқұланның далаға, марал мен құланның өз атамекеніне, тіпті жуырда ғана Ресейден әкелінген төрт амур жолбарысының (екі ересек және екі шөнжік) «Іле-Балқаш» қамыстарына қайта оралуы — Қазақстанның өз табиғаты алдындағы үлкен қарызын өтей бастағанының айқын дәлелі. Бұл жобалар Қазақстанды Орталық Азия бойынша биологиялық әртүрлілікті қалпына келтірудегі ең ірі халықаралық экологиялық хабқа айналдырды.