Мамыр айы мен қазақтың аңызға айналған балуаны, күш атасы - Қажымұқан Мұңайтпасұлының арасында өте маңызды, символикалық әрі тарихи байланыс бар. Көптеген зерттеушілер мамыр айының қажы атамыз үшін үлкен кілемге шығу және ірі жеңістер айы болғанын көреміз.

XX ғасырдың басында халықаралық француз күресі (қазіргі грек-рим күресі) чемпионаттары көбіне ұзақ айларға созылатын және көктемгі маусымдарда (сәуір-мамыр айларында) ең қызған шегіне жететін.

Ұлы балуанның мамыр айындағы негізгі тарихи белдесулері мен спорттық хроникасы мынадай:

1. Тұңғыш әлем чемпионы атағына жол (Германия, 1906 жыл, мамыр)

Қажымұқанның (ол кезде «Мұқан палуан» немесе «Қара Мұстафа» деген лақап атпен шығып жүрген кезі) әлемдік деңгейде алғаш рет танылған шағы - 1906 жылғы Германиядағы (Кёльн немесе Дюссельдорф деректерінде) халықаралық чемпионат.

Сәуір айында басталған үлкен турнир мамыр айында шешуші кезеңге өтеді. Қажымұқан Еуропаның ең мықты, ең ауыр салмақтағы балуандарын бірінен соң бірін жығып, мамыр айының ортасында бас жүлдені иеленіп, алғаш рет Әлем чемпионы атанады. Бұл оның еуропалықтарды мо can (мойындатқан) алғашқы үлкен жеңісі еді.

2. Георг Лурихпен текетірес (1911 жыл, мамыр)

1911 жылдың мамыр айында Ресей империясының ірі қалаларының бірінде өткен халықаралық чемпионатта Қажымұқан сол заманның ең әйгілі әрі айлакер балуаны, эстон алыбы Георг Лурихпен кездеседі.

Турнирдің 7-ші күні, мамыр айының бел ортасында бұл екі алып кілемге шығады. Белдесу өте тартысты өтіп, алғашқы 20 минутта ешкім жеңіске жете алмай, тең аяқталады.

Келесі күні Лурих қазақ балуанын қайтадан кілемге шақырады. Қажымұқан оны таза әдіспен жығуға жақын болғанымен, Лурихтың ықпалымен төрешілер әділетсіздік жасап, Қажымұқанды «ереже бұзды» деп кінәлап, жеңісті Лурихқа береді. Бұл мамыр айындағы белдесу халықтың үлкен наразылығын тудырып, тарихта қалған.

3. Иван Поддубныймен достық белдесулер және «Мамыр шерулері»

Ресейдің атақты палуаны Иван Поддубный мен Қажымұқан өмірде дос, кілемде қарсылас болған. 1910-1915 жылдар аралығында олар жыл сайын мамыр айының басында (Ресейдегі жұмысшылардың мамыр шерулері мен халықтық серуендері кезінде) үлкен цирк ареналарында ортақ өнер көрсеткен.

Олар өзара ресми жарыстарда ешқашан бір-бірін таза жықпаған, көбіне белдесулері достық ниетте, тең аяқталатын. Мамыр айындағы бұл белдесулер спортты насихаттаудың тамаша үлгісі болды.

4. Майдан үшін:  Қажымұқанның соңғы белдесуі  (1944 жыл, мамыр)

Бұл кілемдегі спорттық белдесу емес, Қажымұқанның өміріндегі ең үлкен «Отан үшін белдесуі» еді.

1944 жылдың мамыр айында 73 жастағы қарт Қажымұқан ел аралап, күш өнерін көрсетіп, цирк трюктерін жасап, жиналған 100 мың рубль көлеміндегі қаражатты Отан қорғау қорына өткізеді. Дәл осы мамыр айындағы қажырлы еңбегінің нәтижесінде соғысқа оның атынан «Амангелді Иманов» атындағы жойғыш ұшақ жіберіледі.

Бұл тарихи дәстүр ұмытылған жоқ. Қазіргі таңда да жыл сайын мамыр айының басында (әсіресе бабамыздың 155 жылдық мерейтойлары қарсаңында) Алматыдағы Балуан Шолақ атындағы спорт сарайында және Шымкентте Қажымұқан Мұңайтпасовты еске алуға арналған, әлемнің 10-нан астам елінен 700-ден астам балуан қатысатын ірі халықаралық турнирлер өтіп тұрады. Негізгі шешуші белдесулер дәл 8-10 мамыр күндеріне сәйкес келеді.

Қажымұқан Еуропа, Азия және Оңтүстік Америка құрлықтарының 54 мемлекетінде Иван Поддубный, Алекс Аберг, Иван Заикин, Георг Лурих, Иван Шемякин, Георг Гаккеншмидт, Поль Понс, Вейланд Шульц сынды әлемге аты мәшһүр балуандармен күш сынасып, барлығының да жауырынын жер иіскеткен алапат күш иесі болатын. Зерттеушілердің айтуынша, Қажымұқан атамыз өмірінің 55 жылын күреске арнаған. Осы уақыт аралығында әлемдік жарыстардан алтын-күмісі аралас барлығы 56 медаль олжалаған. Өкініштісі, сол медальдардың көбі бізге жетпеген. Батыр атамыз олардың басым бөлігін сатып, ақшасын жоқ-жітікке, мұқтаж жандарға таратып берген.

Қажымұқан жас кезінде ауыл байларының бірінің малшысы болып жұмыс істеді. Алайда тумысынан бөлек бітімді, тұла бойы қара күшке толы балаң жігіттің мал соңында жүргені жараспас деп Ғаббас бай Қажымұқанға қалаға кетуге кеңес береді. Ғаббас байдың ақыл-кеңесімен қалаға – Ақмолаға келген балуан біраз уақыт бір саудагердің жүкшісі болып күн көреді. Сол жерде жүріп «цирк» деген өнерге аңсары ауды. Ақыры қоймай жүріп Андрей Злобин деген орыс кәсіпкерінің циркіне жалданып, жұмысшы болып орналасады. Басында цирктің ат қорасында еңбек етті. Бос уақытында қарап жүрмей, француз күресінің қыр-сырын меңгере бастады.

Күндердің күнінде аталмыш циркке өнер көрсету үшін Мәскеуден «Сібір аюы» деген лақап аты бар орыс балуаны келеді. «Сібір аюы» цирк аренасында күрескендердің барлығын жығып, жеңімпаз атанды. Ақыры онымен күресер ешкім табылмай қалды. Цирк әкімшілігі ойынды одан әрі қызықты ету үшін көрермендер арасынан «Сібір аюымен» белдесетін адам іздеп, қомақты ақша тігеді. Бірақ көрермендерден ешкім шыға қоймады. Сонда «не болса да көрейін, жығылсам жер көтерер» деп Қажымұқан өзі шықты. Екеуі ұзақ айқасып, бірін-бірі ала алмай тең түсті.

Кейбір әңгімелерде Қажымұқан атамыз шыққан бойда орыс балуанын алып ұрып, қабырғасын сындырғаны айтылады. Алайда ақиқатында олар тең түскен. Есесіне жас балуанның есімі күллі Ақмола өңіріне тез тарап кетті.Бұл күресі цирк қожайыны әрі атақты балуан Злобиннің көңілінен шықты. Ол Қажымұқанға кәсіби түрде күреспен айналысуға кеңес берді. Тіпті тиісті жерлерге хат жазып, жолын ашып берді. Осылайша Қажымұқан Мұңайтпасұлы күтпеген жерден Санкт-Петербургтегі атақты Иван Лебедевтің күрес мектебіне түседі. Бұл 1904 жыл еді.Осыдан кейін Қажымұқанның жеңісті жылдары басталды. 1904 жылы Ресей мен Батыс Еуропаның бірнеше қаласында өткен жарыстарға қатысты. Одессадағы 40 балуан қатысқан додадан екінші орынды иеленіп, кіші алтын медаль алды. Бірінші орын атақты Иван Поддубныйға бұйырды. 1905 жылы Қытайдың Харбин қаласында өткен жарыста алғашқы алтын медалін жеңіп алды.

1906 жылы алғаш рет әлемдік деңгейдегі жарысқа шықты. Германияда өткен дүниежүзілік сайыста әлем чемпионы атанып, алтын медаль тақты. Алайда сол кездегі саяси жағдайларға байланысты көбіне Ресей империясының атынан күресуге мәжбүр болды. Сондықтан оған «Мухан», «Иван Чёрный», «Черный Замук», «Қызыл маска» секілді түрлі лақап аттар берілді. Бірнеше жарысқа «Ямагата Муханури» деген атпен шықты. 1909 жылғы жарыстарға «Қара Мұстафа» деген атпен барғаны белгілі.

Белгілі зерттеуші Елемес Әлімхановтың айтуынша, Қажымұқан атамыз кейбір жарыстарға өз өтініші бойынша «Алыпсоқ», «Шидем-Күпінский», «Ұлтанқұл» (Қажымұқанның бала кезіндегі аты) секілді лақап аттармен шыққан.Елемес Әлімхановтың «Қазақтың балуандық өнері» атты кітабында балуанның жетістіктері туралы мынадай деректер келтіріледі:

1913 жылы Парижде өткен Әлем біріншілігінде Поддубный екеуі финалға шығады. Алайда «Ағаның жолына әдепсіз ғана таласады» деп Мұқан Поддубныйды кілемнен көтеріп, «бірінші орын осы кісінікі» деп алаңнан алып кетеді. Сол жылы Парижден Петерборға келген соң Мұқанға Париждегі жеңістері үшін патшаның бюсті салынған үлкен медаль беріледі.

1914 жылы Парижде америкалық еркін күрестен халықаралық жарысқа «Махмут» лақап атымен қатысып, Әлем чемпионы атанады.1915 жылы Хабаровскіде өткен халықаралық біріншілікте финалда Поддубный мен Қажымұқан екі күн бойы ұдайы күресіп, бір-бірін жеңе алмай тең түседі. Бірінші және екінші орынды бөліседі.

Сол 1915 жылы Саракики Жиндофудан хат келіп, Ресей балуандарын Харбинге шақырған. Жарысқа бойы 2,10 метр болған қытай балуаны Ци-Хо-банг пен жапонның «Шығыс жұлдызы» Саракикиі қатысады. Поддубный мен Қажымұқан он бес күн бойы күресіп, қарсылас балуандардың бәрін жеңіп шығады. Жартылай финалда Қажымұқан Саракикиді 15 минутта жауырынын жерге тигізеді. Финалда Поддубный екеуі екі күн күресіп, тағы тең түседі. Ұйымдастырушылар бас жүлдені бермей, «Кім Саракикиді жапон күресі бойынша жеңсе, жүлде соған» дейді. «Иттің күресі болса да күресемін» деп Қажымұқан шығады. Күрес соңында Қажымұқан Саракикидің ернінен жоғары қарай тартып, бас терісін сыпырып алады.

Хижраның 1286 жылы (1911 жылы) Ыстамбұлда түріктің даңқты балуаны Нұралыны жеңеді. Атақты Нұралыны жеңгеніне қатты қуанған түрік байлары мен манаптары Мұқанды өз қаражаттарымен Мекке-Мединаға апарып, қажылық парызын өтеуге мүмкіндік береді. Жидда қаласында ұйымдастырылған күреске 25 адам қатысады. Қажымұқан бәрін жеңіп шығып, оған «Азия мен Африка чемпионы» деген жазуы бар алтын медаль және 5000 риал ақша беріледі.

Қажымұқан атамыз күреспен қатар жеке өнер көрсеткен адам болатын. Соғыс жылдары жасы 70-тен асқанда да ел аралап, цирк өнерін көрсетіп, 100 мың сом ақша жинап, майданға арнайы ұшақ жасатуға үлес қосқаны баршаға мәлім. Осылайша, Қазақ даласының ұлы балуаны, әлемдік күрес тарихындағы даңқты есім – Қажымұқан Мұңайтпасұлы мәңгі есте қалды.