Биыл көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, этнограф Өзбекәлі Жәнібековтің туғанына 95 жыл толды. Оның есімі қазақ мәдениетінің ХХ ғасырдағы ең күрделі кезеңімен тығыз байланысты. Қожа Ахмет Ясауи кесенесін қалпына келтіру, Тайқазанды Түркістанға қайтару, Наурыз мерекесін қайта жаңғырту, ұлттық музыкалық аспаптарды сахнаға шығару, этнографиялық музейлер мен фольклорлық ансамбльдер құру – Жәнібеков атсалысқан ауқымды жұмыстардың бір бөлігі ғана.
Өзбекәлі Жәнібеков 1931 жылғы 28 тамызда қазіргі Түркістан облысының Отырар өңірінде дүниеге келген. 1952 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының тарих факультетін аяқтап, еңбек жолын Оңтүстік Қазақстан облысының Келес ауданында мектеп мұғалімі және оқу ісінің меңгерушісі болып бастады. Кейін қоғамдық және мемлекеттік қызметке ауысты. 1950-жылдардың ортасынан комсомол ұйымдарында еңбек етіп, 1962–1970 жылдары Қазақстан комсомолы Орталық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1970–1975 жылдары Торғай облыстық партия комитетінің хатшысы, 1975–1977 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің шетелдермен байланыс бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1977–1984 жылдары Қазақ КСР мәдениет министрінің орынбасары, 1984–1987 жылдары Алматы облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары болды. 1987 жылы Қазақ КСР-інің мәдениет министрі қызметіне келіп, 1988 жылдан 1991 жылға дейін Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің хатшысы қызметін атқарды.
Өзбекәлі Жәнібековтің ең үлкен еңбектерінің бірі Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесімен байланысты. Кеңес дәуірінің өзінде, 1970-жылдары ол кесенені сақтау және қалпына келтіру жұмыстарын қолға алуға ұйытқы болды. Кейін кесене негізінде «Әзірет Сұлтан» тарихи-мәдени музей-қорығын қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Сондай-ақ Отырар ескерткіштері, Жаркент мешіті, Тараздағы Қарахан, Айша бибі, Бабаджа хатун кесенелері секілді бірқатар тарихи нысанды сақтау және қайта қалпына келтіру мәселелерінің көтерілуіне де атсалысты. Қазақстандағы тарихи және мәдени ескерткіштерді сақтау мақсатында «Арқас» қоғамының құрылуына бастамашы болды. Бұл жұмыстардың маңызы әсіресе сол кезеңнің жағдайын ескергенде айқын көрінеді. Кеңестік идеология тарихи мұраның діни және ұлттық сипатына сақтықпен қарайтын уақытта Ясауи кесенесі сияқты нысандарды сақтап қалу тек сәулет ескерткішін қорғау емес, халықтың тарихи жадын сақтаудың бір жолы еді.
Өзбекәлі Жәнібековтің есімімен тікелей байланысты ең белгілі тарихи оқиғалардың бірі – Тайқазанның елге қайтарылуы. Қожа Ахмет Ясауи кесенесіндегі алып Тайқазан 1935 жылы Ленинградта өткен Иран өнері мен археологиясына арналған халықаралық шараға уақытша әкетілген. Бірақ көрме аяқталғаннан кейін Түркістанға қайтарылмай, Эрмитажда қалып қояды. Арада 54 жыл өткенде, 1989 жылы Тайқазанды тарихи орнына қайтару жұмысының басында Өзбекәлі Жәнібеков тұрды. Оның бастамасымен мәселе одақтық деңгейге көтеріліп, КСРО Мәдениет министрлігі қазанды қайтаруға келісім берді. 1989 жылғы 18 қыркүйекте Тайқазан Түркістанға қайта оралды.
Өзбекәлі Жәнібеков қазақтың дәстүрлі музыкалық мәдениетін жаңғыртуға да ерекше күш жұмсады. 1970-жылдары Торғай облысында қызмет істеген кезеңде Арқалықта «Шертер» фольклорлық-этнографиялық ансамблінің қалыптасуына ықпал етті. Ансамбльдің ерекшелігі – сахнада бұрын сирек қолданылған көне халық аспаптарын пайдалануында еді. Кейін «Адырна», «Сазген», «Алтынай» сияқты шығармашылық ұжымдардың құрылуына қолдау көрсетті. Бұл ансамбльдер арқылы жетіген, шертер, адырна, сазсырнай, сыбызғы сияқты ұлттық аспаптар кәсіби сахнаға қайта орала бастады. Бұл жұмыста көне музыкалық аспаптарды зерттеген Болат Сарыбаев бастаған мамандардың ғылыми ізденістері мен аспап жасаушы шеберлердің еңбегі қатар жүрді. Жәнібеков сахнадағы ұлттық сипаттың тек музыкадан тұрмайтынын жақсы түсінді. Сондықтан орындаушылардың киімі, ою-өрнегі, сахналық безендірілуі мен репертуарына дейін мән берді. Ұлттық би өнерін дамыту үшін құрылған «Алтынай» ансамблі де осы бағыттағы ірі жобалардың бірі болды. Ансамбль қазақтың тұрмыс-салтына негізделген би қимылдарын сахналық өнерге бейімдеп, дәстүрлі мәдениетті жаңа формада таныстырды.
1980 жылы Алматыда Республикалық халық музыкалық аспаптар музейін құру туралы шешім қабылданды. Музей 1981 жылғы 24 сәуірде келушілерге есігін ашты. Қазіргі Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейінің құрылуы Өзбекәлі Жәнібековтің қызметімен тікелей байланысты. Мұнда домбыра мен қобыздың түрлі үлгілері ғана емес, сирек кездесетін қазақ аспаптары мен басқа халықтардың музыкалық мұрасы жинақталды. Музейдің жанында кейін «Сазген» фольклорлық ансамблі құрылды. Жәнібеков үшін музей көне заттарды үнсіз сақтайтын қойма болмауға тиіс еді. Жәдігер қайта зерттеліп, жасалып, сахнаға шығып, қоғам өміріне қайта қосылуы керек болатын.
ХХ ғасырдың кеңестік кезеңінде Наурыз мейрамы Қазақстанда ұзақ уақыт бойы ресми түрде тойланбай келді. Ұлттық салт-дәстүрлерге деген көзқарас шектеліп, көктемгі жаңару мен халықтық бірліктің символы болған мереке қоғамдық өмірден біртіндеп ығыстырылды. Тек 1980-жылдардың екінші жартысында қоғамдағы саяси және мәдени өзгерістер ұлттық құндылықтарға қайта үңілуге мүмкіндік берді. Осындай кезеңде Наурызды халыққа қайта қайтару мәселесі көтеріле бастады. 1988 жылы мереке Алматы қаласы мен Алматы облысының Жамбыл ауданында кең көлемде ұйымдастырылып, көпшілік қатысқан үлкен халықтық шараға айналды. Бұл Наурыздың Қазақстандағы қоғамдық өмірге қайта оралуының маңызды кезеңі болды. Алаңдарда киіз үйлер тігіліп, ұлттық тағамдар әзірленді, қолөнер бұйымдары көрсетілді, дәстүрлі ән-күй орындалып, ұлттық ойындар мен театрландырылған көріністер ұйымдастырылды. Мереке халыққа тек көктемнің келуін тойлайтын күн ретінде емес, қазақтың тұрмыс-тіршілігі мен дәстүрлі мәдениетін кеңінен таныстыратын ортақ мейрам ретінде ұсынылды. Наурызды қайта жаңғырту ісінде Өзбекәлі Жәнібеков маңызды ұйымдастырушылық рөл атқарды. Ол сол кезеңдегі мемлекеттік және мәдени қызметін ұлттық дәстүрлерді қоғамдық өмірге қайта енгізуге бағыттады. Жәнібеков Наурыздың мазмұнына ерекше мән беріп, мерекелік шараларда қазақтың дәстүрлі мәдениеті барынша толық көрінуіне күш салды. Киіз үй тігу, ұлттық киім кию, қолөнерді таныстыру, халық ойындарын өткізу, дәстүрлі музыка мен салт-жоралғыларды көрсету сияқты элементтердің мерекенің ажырамас бөлігіне айналуына ықпал етті.1989 жылдан бастап Наурыз Қазақстанның барлық өңірінде кең көлемде өткізіле бастады. Кейін мерекенің мемлекеттік мәртебесі де нығайып, ол тәуелсіз Қазақстанның басты ұлттық мейрамдарының біріне айналды.
1980-жылдардың екінші жартысында Кеңес Одағында саяси ахуал өзгере бастады. Қоғамда бұрын айтуға тыйым салынған тақырыптар көтерілуге мүмкіндік алып, сталиндік қуғын-сүргіннің зардаптарын қайта қарау, жазықсыз жазаланған тұлғалардың есімдерін ақтау үдерісі жүрді. Қазақстанда да осы кезеңде ұлттық тарихтың көмескі қалған тұстарын қайта зерделеу мәселесі күн тәртібіне шықты. Бұл жұмысқа Өзбекәлі Жәнібеков те белсенді араласты. Ол сол кезде мемлекеттік және партиялық қызметте жүріп, қазақтың ХХ ғасыр басындағы ірі қайраткерлері мен қаламгерлерінің мұрасын халыққа қайтару ісіне қолдау көрсетті. Ұзақ жылдар бойы шығармаларын жариялауға және есімдерін ашық атауға шектеу қойылған Міржақып Дулатұлы, Жүсіпбек Аймауытұлы, Мағжан Жұмабаев, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Ахмет Байтұрсынұлы сияқты тұлғалардың шығармашылық және қоғамдық мұрасын қайта қарауға мүмкіндік туды. Бұл үдеріс тек әдеби шығармаларды қайта басып шығарумен шектелген жоқ. Бұрын «халық жауы» ретінде қараланған қайраткерлердің өмір жолы, ағартушылық қызметі, қоғамдық көзқарасы, ұлттық мәдениетке қосқан үлесі қайта бағалана бастады. Олардың кітаптары оқырманға жетіп, есімдері ғылыми еңбектерде, баспасөзде және қоғамдық ортада қайта атала бастады. Осылайша бірнеше онжылдық бойы үзіліп қалған тарихи сабақтастық біртіндеп қалпына келді.
Жәнібеков қазақ тілінің қоғамдық мәртебесін көтеруге бағытталған жұмыстарға да қатысты. Кеңестік кезеңнің соңында қазақ тілінің қолданыс аясының тарылуы, қала өмірінде және мемлекеттік мекемелерде орыс тілінің басым болуы қоғамда үлкен мәселе ретінде көтеріле бастады. Осындай жағдайда ана тілін дамыту, оның білім беру, мәдениет, баспасөз және мемлекеттік басқару салаларындағы орнын кеңейту жөніндегі ұсыныстар әзірленді. Өзбекәлі Жәнібеков осы бағыттағы мемлекеттік тұжырымдамалық жұмыстарға атсалысты.
Өзбекәлі Жәнібеков тек ұйымдастырушы, мәдениет саласының жанашыры және мемлекет қайраткері болған жоқ. Ол қазақтың дәстүрлі мәдениетін жүйелі түрде зерттеген этнограф, тарихшы әрі қаламгер ретінде де мол мұра қалдырды. Мемлекеттік қызметте жүріп жинаған тәжірибесін, ел ішінен көрген этнографиялық материалдарын, көне бұйымдар мен дәстүрлер туралы деректерін ғылыми-зерттеу еңбектерінде пайдаланды. 1990 жылы тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды.
Жәнібековтің маңызды зерттеу бағыттарының бірі – қазақтың дәстүрлі қолөнері. Оның «Қазақтың ұлттық қол өнері» атты еңбегінде халық шеберлері жасаған тұрмыстық және сәндік бұйымдар, киіз басу, тоқу, кестелеу, ағаш, сүйек және металл өңдеу сияқты қолөнер түрлері қамтылды. Ұлттық киім тарихы да оның ғылыми қызығушылығының маңызды бөлігі болды. «Қазақ киімі» еңбегінде қазақтың дәстүрлі киім үлгілері, олардың жас ерекшелігіне, әлеуметтік жағдайға, тұрмыс пен салтқа байланысты қолданылуы қарастырылды. Отырар тарихы да зерттеулерінде ерекше орын алды. «Ежелгі Отырар» еңбегінде Ұлы Жібек жолы бойындағы ірі мәдени және сауда орталығы болған көне қаланың тарихы, археологиялық және мәдени мұрасы сөз болды.
Жәнібековтің кітаптары арасында «Қазақтың ұлттық қол өнері» (1982), «Жаңғырық» (1991), «Уақыт керуені» (1992), «Жолайрықта» (1996), «Қазақ киімі» (1996), «Ежелгі Отырар» (1997), «Тағдыр тағылымы» сияқты еңбектер бар. Бұл кітаптарда этнографиялық зерттеумен қатар тарихи оқиғалар, мәдениет мәселелері, қоғамдағы өзгерістер және автордың өзі куә болған кезеңдердің көрінісі қамтылды.
Өзбекәлі Жәнібеков 1998 жылғы 22 ақпанда дүниеден өтті. Алайда оның бастаған және жүзеге асыруға атсалысқан көптеген ісі Қазақстанның мәдени өмірінде әлі де жалғасып келеді.
