Хан Ордасына жасаған сапарымыз барысында Бөкей ордасы тарихи-музей кешенінің әрбір ғимаратымен кезең-кезеңімен танысып келеміз. Бұған дейін Хан сарайы туралы сөз қозғаған едік. Ал бүгінгі әңгімеміз – Бөкей ордасының рухани өмірінде ерекше орын алған Хан мешіті туралы. Бұл ғимарат – Жәңгір ханның ағартушылық және діни саясатымен тығыз байланысты, қазақ даласында ислам дінінің жүйелі дамуына қызмет еткен маңызды орындардың бірі. Бүгінде мұнда музей экспозициясы орналасқанымен, оның әр қабырғасы XIX ғасырдағы Бөкей ордасының рухани өмірінен сыр шертеді.
* Хан мешіті туралы фоторепортажды арнайы бөлімнен көре аласыздар
Жәңгір хан Бөкей ордасында ислам дінінің дамуына ерекше көңіл бөлген билеушілердің бірі саналады. Ол дінді тек құлшылықпен ғана шектемей, халықты білімге, тәрбиеге және адамгершілікке баулитын маңызды қоғамдық институт ретінде қарастырды. Сондықтан Ордадағы діни өмірді жүйелеу оның жүргізген реформаларының негізгі бағыттарының біріне айналды. Тарихи деректерде Жәңгір ханның өзі де дінге берік болғаны айтылады. Замандастарының жазбалары мен музей қорындағы мәліметтерге қарағанда, ол бес уақыт намазын тұрақты оқып, діни мәселелерге ерекше мән берген.
Жәңгір хан Орынбор мүфтиі Мұхамеджан Хұсайыновтың қызы Фатима ханымға үйленгеннен кейін Бөкей ордасындағы діни-ағартушылық жұмыстар жаңа қарқын алды. Фатима ханымның өзі де білімді ортада тәрбиеленген жан болғандықтан, Ордадағы оқу-ағарту ісіне ықпал еткені айтылады. Осы кезеңде Қазан мен Уфадағы белгілі медреселерде білім алған молдалар мен діни ұстаздар арнайы шақырылып, халық арасында ислам негіздерін оқыту жұмыстары күшейтілді. Жәңгір ханның қолдауымен мешіттер мен медреселер ашылып, дін қызметкерлерінің жұмысы жүйеленді.
Архивтік және тарихи еңбектерде XIX ғасырдың ортасына қарай Бөкей ордасында ондаған мешіт жұмыс істегені көрсетіледі. Ал музейдің экскурсиялық мәліметтерінде олардың саны қырықтан асқаны айтылады. Бұл деректер Жәңгір хан тұсында ислам дінінің кеңінен дамып, Бөкей ордасының қазақ даласындағы маңызды діни-ағартушылық орталықтардың біріне айналғанын аңғартады. Дәл осы реформалардың нәтижесінде Ордада діни білім беру ісі жолға қойылып, жергілікті халықтың сауатын ашуға, ислам мәдениетін кеңінен таратуға мүмкіндік туды.
Хан мешітінің тарихы 1835 жылдан бастау алады. Дәл осы жылы Бөкей ордасының ханы Жәңгір Бөкейұлының бастамасымен Ордада алғашқы үлкен мешіттің құрылысы аяқталды. XIX ғасырдың бірінші жартысында қазақ даласында мұндай сәулеттік үлгіде салынған мешіттер өте сирек болған. Ғимараттың архитектурасында шығыс мұсылмандық сәулет өнері мен сол кезеңдегі орыс классицизмінің элементтері шебер ұштасқан. Аркалы есік-терезелер, симметриялы жоспар, биік төбе және қасбеттегі сәндік бөлшектер оны дәстүрлі қазақ даласындағы діни ғимараттардан ерекшелендірген.
Тарихи деректер бойынша, мешітте бір ахун және екі имам қызмет еткен. Ахун – сол кезеңдегі ең жоғары діни лауазымдардың бірі. Ол мешіттің жұмысын ұйымдастырып қана қоймай, өңірдегі діни-ағартушылық істің дамуына жетекшілік еткен. Сондай-ақ медреселердің қызметіне бақылау жасап, молдалардың жұмысын үйлестіріп отырған. Хан мешітінде ұзақ жылдар бойы ахун қызметін Жаббар Хамадов атқарған. Ол Қазан мен Уфадағы діни орталықтарда білім алған дін қайраткерлерінің бірі болған. Жаббар Хамадов халық арасында үлкен беделге ие болып, Ордадағы діни өмірдің ұйымдастырылуына елеулі үлес қосқан.
Имамдар мен ахун тек намаз өткізіп қана қоймаған. Олар неке қию, жаңа туған нәрестеге ат қою, жаназа рәсімдерін өткізу, діни мерекелерді ұйымдастыру, халыққа ислам қағидаларын түсіндіру сияқты маңызды міндеттерді де атқарған. Сол арқылы мешіт тұрғындардың күнделікті өмірімен тығыз байланыста болған. Сонымен қатар Хан мешіті жанында діни білім беру ісі де жүргізілген. Бүгінде музей экспозициясында ахун мен имамдардың қызметіне қатысты мәліметтер, діни кітаптардың көшірмелері және Бөкей ордасындағы ислам тарихын баяндайтын материалдар қойылған.
Өкінішке қарай, XIX ғасырда Жәңгір ханның бастамасымен бой көтерген алғашқы Хан мешіті бүгінгі күнге дейін бастапқы қалпында сақталмаған. Ұзақ жылдар бойы пайдаланылған ғимарат уақыт өте келе тозып, 1885 жылы апаттық жағдайға байланысты бұзылған. Алғашқы мешіттің жойылуы Бөкей ордасының рухани өміріне де әсер етті. Дегенмен оның тарихы мен сәулеттік келбеті ұмыт қалған жоқ. Ғимараттың сызбалары, архивтік құжаттары, ескі фотоматериалдар мен зерттеу еңбектері сақталып, кейінгі қалпына келтіру жұмыстарына негіз болды. Бүгінде музей кешенінің құрамында тұрған Хан мешіті сол тарихи деректерге сүйене отырып қайта жаңғыртылған. Қайта қалпына келтіру кезінде ғимараттың бастапқы сәулеттік ерекшеліктерін мүмкіндігінше сақтау көзделген. Соның арқасында келушілер XIX ғасырдағы мешіттің сыртқы келбеті мен ішкі құрылымын шамамен бұрынғы қалпына жақын күйінде көре алады. Қазіргі Хан мешіті діни рәсімдер өткізілетін орыннан гөрі тарихи-танымдық музей қызметін атқарады. Экспозицияда Бөкей ордасындағы ислам дінінің тарихы, Жәңгір ханның діни-ағартушылық қызметі, Ордадағы алғашқы молдалар мен медреселер туралы мәліметтер қойылған.
* Хан мешіті туралы фоторепортажды арнайы бөлімнен көре аласыздар
