Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданына қарасты Хан Ордасы ауылы – қазақ тарихында ерекше орны бар мекен. Бұл ауыл XIX ғасырда Бөкей хандығының әкімшілік және мәдени орталығы болған. Қазір дәл осы жерде Бөкей ордасы тарихи-музей кешені орналасқан. Орал қаласынан шамамен 600 шақырым қашықтағы бұл тарихи орынға келушілер Бөкей хан, Жәңгір хан дәуірімен, Ішкі орданың саяси, мәдени және ағартушылық тарихымен таныса алады.
Бөкей ордасы тарихи-музей кешенінің тарихы 1962 жылдан басталады. Сол жылы Қазан төңкерісінің 45 жылдығына орай Орда тарихи-революциялық музейі қоғамдық негізде ашылды. Кейін музей мемлекеттік мәртебе алып, 1969 жылы XIX ғасырда салынған бұрынғы Казначейство ғимаратына көшірілді. 1997 жылдан бастап ол Орда тарихи музейі деп аталды. Ал музейге қарасты тарихи ғимараттардың көбеюіне байланысты 2002 жылы Бөкей ордасы тарихи-музей кешені дәрежесіне көтерілді.
Кешеннің ерекшелігі – мұнда бір ғана музей емес, бірнеше тарихи ғимарат пен жеке экспозициялық нысан біріктірілген. Қазіргі таңда музей-қорық құрамында 13 ғимарат бар, соның сегізі музейлендірілген. Олардың қатарында Бөкей ордасы тарихы музейі, Хан сарайы, Шәңгерей Бөкеев музейі, Хан мешіті, тұңғыш қазақ кеңестік баспаханасы, Сейітқали Меңдешев музейі, Алма Оразбаева музейі және Бөкей ордасындағы халыққа білім беру тарихына арналған музей бар. Сонымен қатар денсаулық сақтау ісіне қатысты тарихи ғимараттар, Тарғын мектебі мен амбулатория нысандары болашақта музейлендіру жоспарындағы орындар қатарында аталады.
Бөкей ордасының тарихи маңызын арттыратын басты тұлғалардың бірі – Жәңгір хан. Оның тұсында Ордада мектеп, аурухана, жәрмеңке, банк жүйесі және басқа да қоғамдық мекемелер қалыптасты. Қазақ даласындағы алғашқы зайырлы мектептердің бірі, алғашқы дәріхана мен емдеу орындары, сондай-ақ қаржы жүйесіне қатысты мекемелер осы өңірде пайда болды. Сондықтан Хан Ордасы ауылы жиі «тұңғыштар мекені» деп аталады.
Кешендегі маңызды нысандардың бірі – Хан сарайы. Бұл жер Жәңгір ханның билік құрған кезеңімен байланысты. Мұнда хан әулетінің тұрмысы, басқару жүйесі, сол дәуірдегі қару-жарақ, тұрмыстық бұйымдар мен тарихи құжаттар туралы мәлімет беріледі. Хан сарайындағы экспозициялар арқылы келушілер Жәңгір ханның реформалары, Ордадағы әлеуметтік өзгерістер және XIX ғасырдағы қазақ қоғамының жаңа бағытқа бет бұру кезеңімен танысады.
Тағы бір маңызды нысан – Хан мешіті. 1835 жылы салынған мешіт жобасы негізінде қалпына келтірілген бұл ғимарат Бөкей ордасындағы діни өмір мен рухани ортаның тарихын таныстырады. Мешіт Ордадағы қоғамдық өмірдің маңызды бөлігі болған. Мұнда дін, білім және тәрбие ісі қатар жүрген.
Кешен құрамындағы Казначейство ғимараты да ерекше маңызға ие. Бұл ғимарат 1867 жылы ашылған және қазақ даласындағы алғашқы қаржы мекемелерінің бірі ретінде аталады. Кейін дәл осы ғимаратта Бөкей ордасының тарихын баяндайтын музей экспозициясы орналасты.
Музей аумағында ағартушылық тарихына арналған бөлімдер де бар. 1883 жылы ашылған қыздар училищесі Бөкей ордасында әйелдер білімінің дамуына қатысты маңызды тарихи орындардың бірі саналады. Сонымен қатар Бөкей ордасындағы халыққа білім беру музейі осы өңірде мектеп жүйесінің қалай қалыптасқанын, Жәңгір хан тұсында білім саласына қандай мән берілгенін көрсетеді.
Кешен құрамындағы жеке музейлердің бірі – Сейітқали Меңдешев музейі. Ол XX ғасыр басындағы қазақ қоғамының саяси өмірімен байланысты тұлға ретінде таныстырылады. Ал Алма Оразбаева музейі қазақ әйелдері арасынан шыққан алғашқы қоғам қайраткерлерінің бірі туралы мәлімет береді. Бұл нысандар Бөкей ордасының тек хандық дәуірмен ғана емес, кеңестік кезеңдегі қоғамдық-саяси тарихпен де байланысты екенін көрсетеді.
Хан Ордасы ауылынан шамамен 4 шақырым жерде тарихи пантеон орналасқан. Мұнда Жәңгір хан, күйші Дәулеткерей Шығайұлы және ғалым-этнограф Мұхамед-Салық Бабажанов кесенелері бар. Пантеон аумағында XIX ғасырдан қалған 500-ден астам құлпытас сақталған. Бұл құлпытастар зерттеліп, арнайы еңбектерге енгізілген. Олар Бөкей ордасы дәуіріндегі адамдардың есімдері, әлеуметтік мәртебесі және жерлеу мәдениеті туралы маңызды дерек береді.
Кешенге келушілерді ең алдымен 2023 жылы салынған визит-қабылдау орталығы қарсы алады. Бұл ғимарат тарихи нысанға жатпайды, бірақ туристерді қабылдау, ақпарат беру және экскурсия бағытын ұйымдастыру үшін қызмет етеді. Орталықта балалар бөлмесі, көрме залы және ақпараттық бөлім бар. Музейді толық аралау кейде екі-үш сағатқа созылатындықтан, бұл орталық келушілерге ыңғайлы жағдай жасау мақсатында ашылған.
Бүгінде Бөкей ордасы тарихи-музей кешені – Батыс Қазақстандағы ең маңызды тарихи-мәдени нысандардың бірі. Ол тек музей емес, тұтас бір тарихи орта. Мұнда хандық басқару, ағартушылық, медицина, банк ісі, баспа, діни өмір және XX ғасырдағы қоғамдық қозғалыстардың ізі сақталған. Сондықтан Хан Ордасына келген адам бір ғана ғимаратты емес, қазақ тарихының бірнеше кезеңін қамтитын үлкен музейлік кеңістікті аралайды. Алдағы уақытта сол ғимараттардың әрбіріне тоқталып, жекелей таныстыратын боламыз.
