Осыған дейінгі мақаламызда Бөкей Ордасына жасаған сапарымыз туралы айтып, Хан Ордасы тарихи-мәдени музей-қорығының аумағымен жалпы таныстырған едік. Алайда бұл кешеннің әр ғимараты мен әр жәдігері жеке әңгімеге арқау бола алады. Сондықтан тарихи орындарды біртіндеп таныстыруды жөн көрдік. Біздің алғашқы аялдамамыз – Жәңгір ханның резиденциясы.
* Жәңгір хан резиденциясы туралы фоторепортажды арнайы бөлімнен көре аласыздар
Жәңгір ханның есімі қазақ тарихында ең алдымен жаңашыл реформаларымен ерекшеленеді. Ол Бөкей Ордасын басқарған жылдары көшпелі қоғамды заман талабына бейімдеуге ұмтылып, білім беру, медицина, сауда, ауыл шаруашылығы және әкімшілік басқару салаларында бірқатар өзгерістер енгізді. Оның бастамасымен қазақ даласында алғашқы зайырлы мектептердің бірі ашылып, дәріхана мен аурухана жұмыс істей бастады. Осындай өзгерістердің барлығы тұрақты әкімшілік орталық құру қажеттігін туындатты.
XIX ғасырдың алғашқы жартысында қазақ хандарының көпшілігі әлі де көшпелі өмір салтын ұстанатын. Сондықтан арнайы салынған хан сарайы сол кезең үшін ерекше құбылыс еді. Жәңгір хан өз ордасын тек билік жүргізетін орын ретінде емес, Бөкей Ордасының саяси, мәдени және экономикалық орталығы ретінде қалыптастыруды көздеді. Осы мақсатпен қазіргі Хан Ордасы ауылының аумағында ауқымды құрылыс жұмыстары басталды. Зерттеушілердің дерегінше, резиденцияның жобасы сол кездегі орыс сәулет өнерінің ықпалымен жасалған. Құрылыс материалдарының едәуір бөлігі Астраханьнан жеткізілген. Далалық аймақта мұндай күрделі ғимарат тұрғызу оңай болмаған. Соған қарамастан хан сарайы өз дәуірі үшін сәулеттік тұрғыдан ең көрнекті нысандардың біріне айналды. Сарайдың құрылысына шамамен 36 мың күміс рубль жұмсалған. Бұл сол кезең үшін өте қомақты қаражат болатын. Мұның өзі Жәңгір ханның орданы ұзақ мерзімді әкімшілік орталық ретінде дамытуға қаншалықты мән бергенін көрсетеді.
Резиденция бастапқыда бірнеше бөліктен тұратын күрделі кешен болған. Орталық бөлігінде хан отбасының жеке бөлмелері орналасса, шығыс қанаты ресми қабылдаулар мен мемлекеттік істерге арналған. Мұнда қонақтар қабылданып, маңызды кездесулер өткізілген. Ал батыс бөлікте ас үй, монша, шаруашылық бөлмелер мен қызметшілерге арналған орындар болған. Сарайдың айналасында басқа да әкімшілік ғимараттар бой көтеріп, біртіндеп тұтас хандық орталық қалыптасты.
Өкінішке қарай, уақыт өте келе кешеннің барлық бөлігі бірдей сақталмады. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдағы тарихи оқиғалар, табиғи факторлар мен қараусыз қалған кезеңдер салдарынан ғимараттың едәуір бөлігі жойылған. Бүгінгі күнге дейін сарайдың шығыс қанаты негізінен бастапқы құрылымын сақтап жеткен. Қазіргі музей экспозициялары дәл осы тарихи бөлікте орналасқан. Кеңес кезеңінің соңына қарай Жәңгір хан резиденциясын сақтау мәселесі көтеріліп, 1988 жылы ғимарат музей қарауына берілді. Осы кезеңнен бастап тарихи нысанды зерттеу, жәдігерлерді жинақтау және қалпына келтіру жұмыстары жүйелі түрде жүргізіле бастады. Ал 2005 жылы «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында кешенге ауқымды реставрация жасалды. Мамандар тарихи құжаттар мен архивтік материалдарға сүйене отырып, ғимараттың бастапқы келбетін барынша қалпына келтіруге күш салды.
Қабылдау бөлмесі
Резиденцияға кірген сәттен-ақ XIX ғасырдағы Бөкей Ордасының атмосферасы сезіледі. Сарайдағы алғашқы және ең маңызды бөлмелердің бірі – қабылдау залы. Бұл кеңістік Жәңгір ханның жеке өмірінен гөрі оның мемлекет қайраткері ретіндегі қызметін көбірек танытады. Дәл осы бөлмеде хан мәртебелі қонақтарды қарсы алып, ресми кездесулер өткізген, түрлі делегациялар мен Ресей империясынан келген шенеуніктерді қабылдаған. Сондықтан бөлменің ішкі көрінісі де сол дәуірдегі саяси және мәдени байланыстардың деңгейін аңғартады.
Залдың ортасында үлкен үстел орналасқан. Оның айналасына қойылған орындықтар, қабырға бойындағы жиһаздар, сәндік бұйымдар мен сағаттар сол заманғы ақсүйектер тұрмысын еске түсіреді. Мұражайда қойылған экспонаттардың бір бөлігі түпнұсқа жәдігерлер болса, кейбірі тарихи сипаттамалар негізінде қайта қалпына келтірілген. Соған қарамастан бөлменің жалпы көрінісі Жәңгір хан дәуіріндегі сарай интерьерін көз алдына әкеледі.
Қабылдау бөлмесіне назар аударғанда бірден байқалатын ерекшелік – мұнда қазақтың дәстүрлі ортасынан гөрі еуропалық ықпал басымырақ көрінеді. Бұл кездейсоқ емес. Жәңгір хан Ресей империясының саяси және мәдени орталарымен тығыз байланыста болды. Ол Қазан, Астрахань, Орынбор қалаларында болып, Еуропа мәдениетімен ерте танысқан қазақ билеушілерінің бірі еді. Сондықтан оның сарайындағы жиһаз үлгілері, тұрмыстық заттар мен бөлме безендіруі сол кезеңдегі ресейлік ақсүйектер үйлерінің стилін еске түсіреді.
Бөлмеде фарфор ыдыстардың үлгілері де қойылған. XIX ғасырда мұндай бұйымдар дәулет пен жоғары әлеуметтік мәртебенің белгісі саналған. Кей деректерде Жәңгір ханның сарайында Ресейдің белгілі фарфор зауыттарынан жеткізілген ыдыстар пайдаланылғаны айтылады. Бұл хан ордасының сол заман үшін жоғары деңгейде жабдықталғанын көрсетеді.
Мұражай қызметкерлерінің айтуынша, дәл осы бөлмеде Бөкей Ордасының тағдырына қатысты көптеген маңызды мәселелер талқыланған. Ресей әкімшілігімен қарым-қатынас, ішкі басқару, сауда қатынастары мен білім беру ісіне қатысты шешімдердің бірқатары осы сарай қабырғасында қабылданған.
Ханның жұмыс кабинеті
Резиденциядағы ең маңызды әрі тарихи салмағы ең ауыр орындардың бірі – Жәңгір ханның жұмыс кабинеті. Егер қабылдау бөлмесі ханның сыртқы әлеммен байланысын көрсетсе, бұл кабинет Бөкей Ордасының саяси өмірі мен басқару жүйесінің орталығы болған. Дәл осы бөлмеде Жәңгір хан күнделікті мемлекеттік істермен айналысып, ресми құжаттарға қол қойған, Ресей империясының әкімшілік өкілдерімен хат алмасып, хандықтың ішкі және сыртқы саясатына қатысты маңызды мәселелерді талқылаған. Бөкей Ордасының тағдырына әсер еткен көптеген шешімдер осы кабинетте қабылданды деуге болады.
Экспозицияда ханның жұмыс үстелі қайта қалпына келтірілген. Үстел үстінде сол кезеңдегі кеңсе мәдениетін сипаттайтын жазу құралдары, құжаттар көшірмелері мен әкімшілік басқаруға қатысты материалдар қойылған. Бұл жәдігерлер XIX ғасырдағы қазақ даласындағы басқару жүйесінің қалай жұмыс істегенін түсінуге мүмкіндік береді.
Кабинеттегі ең құнды жәдігерлердің бірі – Жәңгір ханның жеке мөрінің көшірмесі. Қазақ қоғамында мөр жай ғана белгі емес, биліктің ресми нышаны саналған. Ханның мөрі мемлекеттік құжаттарды бекіту үшін пайдаланылып, оның заңды күшке ие екенін білдірген. Сондықтан мөр иесінің мәртебесі мен билігін айқындайтын маңызды атрибут болған. Музей қорында сақталған мөрдің көшірмесі арқылы келушілер Бөкей Ордасындағы әкімшілік басқарудың нақты жүйесі болғанын аңғарады. Мөрдегі жазулар мен таңбалар сол дәуірдегі ресми іс жүргізу мәдениетін көрсетеді. Бұл жәдігер қазақ даласындағы мемлекеттік басқару дәстүрінің маңызды куәсі ретінде ерекше құндылыққа ие.
Кабинетте сонымен қатар Жәңгір ханның Ресей империясының жоғары лауазымды тұлғаларымен және патша әкімшілігімен жүргізген хат алмасуларына қатысты материалдар қойылған. Құжаттардың бір бөлігі көшірме күйінде ұсынылғанымен, олардың мазмұны ханның саяси қызметінің ауқымын көрсетеді. Осы құжаттар арқылы Жәңгір ханның тек жергілікті билеуші ғана емес, Ресей империясының басқару жүйесімен тығыз қарым-қатынас орнатқан мемлекет қайраткері болғанын байқауға болады.
Фатима ханым бөлмесі
Резиденциядағы ең әсерлі әрі келушілерді ерекше қызықтыратын орындардың бірі – Фатима ханымға арналған бөлме. Бұл экспозиция арқылы келушілер хан сарайының саяси өмірінен бөлек, оның тұрмыстық әлеміне де үңіле алады.
Фатима ханым – Жәңгір ханның жары ғана емес, өз дәуіріндегі ең білімді әрі зиялы қазақ әйелдерінің бірі болған тұлға. Тарихи деректерге сүйенсек, ол бірнеше тілді меңгерген, орыс және шығыс мәдениетімен жақсы таныс болған. Замандастары оның сауаттылығын, парасаттылығын және қоғамдағы белсенді рөлін ерекше атап өткен. Сондықтан Фатима ханым қазақ әйелдерінің XIX ғасырдағы жаңа буынының жарқын өкілдерінің бірі саналады. Жәңгір хан ордасында жүргізілген реформалар мен мәдени өзгерістердің бір бөлігінде Фатима ханымның да ықпалы болғаны туралы пікірлер кездеседі. Ол хан сарайындағы қоғамдық өмірге араласып қана қоймай, қонақтарды қабылдау, салтанатты рәсімдерді ұйымдастыру сияқты маңызды міндеттерді де атқарған.
Бөлмеге кірген сәтте көзге бірден түсетіні – сол кезеңдегі тұрмыс мәдениетін бейнелейтін заттар. Мұнда әйелдердің күнделікті өмірінде пайдаланылған бұйымдар, сәндік әшекейлер, киім үлгілері мен тұрмыстық заттар қойылған. Бөлмеде сондай-ақ хан әулетінің тұрмысынан сыр шертетін жиһаздар мен тұрмыстық заттардың үлгілері қойылған. Олар арқылы XIX ғасырдағы қазақ ақсүйектерінің өмірі көшпелі мәдениет пен еуропалық ықпалдың тоғысқан тұсында қалыптасқанын аңғаруға болады.
Қару-жарақ палатасы
Жәңгір ханның қызметі туралы сөз болғанда оның мемлекет қайраткері, реформатор немесе ағартушы ретіндегі қырлары жиі айтылады. Алайда оның есімін қазақ музей ісінің тарихымен байланыстыратын тағы бір маңызды қыры бар. Ол – тарихи жәдігерлерді жинап, сақтауға ерекше көңіл бөлген алғашқы қазақ билеушілерінің бірі. Зерттеушілердің мәліметінше, Жәңгір хан 1828 жылдан бастап қару-жарақтарды, көне бұйымдарды, ата-бабалардан қалған тарихи жәдігерлерді жүйелі түрде жинауға кіріскен. Осы себепті бірқатар тарихшылар Жәңгір хан жинағын қазақ даласындағы алғашқы музейлік коллекциялардың бірі ретінде қарастырады.
Бүгінде резиденциядағы қару-жарақ залы сол дәуірдің рухын сезінуге мүмкіндік береді. Экспозицияда қазақ жауынгерлерінің дәстүрлі қару түрлері қойылған. Мұнда садақтар мен жебелерді, қылыштар мен семсерлерді, найзалар мен шоқпарларды, айбалталар мен сауыт-сайман үлгілерін көруге болады. Әрбір жәдігердің артында белгілі бір кезеңнің тарихы жатыр.
Залдағы ерекше бұйымдардың қатарында ат әбзелдері де бар. Қазақ қоғамында жылқы тек көлік құралы емес, жауынгерлік мәдениеттің ажырамас бөлігі болған. Сондықтан ер-тұрман, үзеңгі, жүген сияқты заттар да әскери өмірдің маңызды элементтері ретінде ұсынылған.
Экспозиция келушіні қазақтың дәстүрлі қару-жарақ мәдениетімен таныстырып қана қоймайды. Ол көшпелі қоғамның дүниетанымын, тұрмысын және өмір салтын да көрсетеді. Әрбір қару түрі күнделікті тіршіліктің, аңшылықтың немесе әскери өнердің белгілі бір қырынан хабар береді.
Зергерлік өнер залы
Жәңгір хан резиденциясындағы ең көркем әрі ұлттық нақышы айқын сезілетін экспозициялардың бірі – қазақ зергерлік өнеріне арналған зал. Бұл бөлім арқылы келушілер халқымыздың сәндік-қолданбалы өнерінің жоғары деңгейін ғана емес, қазақ әйелдерінің қоғамдағы орны мен дүниетанымын да тереңірек түсіне алады.
Экспозицияда қазақ әйелдерінің дәстүрлі әшекей бұйымдарының сан алуан түрі қойылған. Олардың қатарында өңіржиек, алқа, білезік, сырға, жүзік, шашбау, шолпы, қапсырма секілді бұйымдар бар. Әрқайсысы өз дәуірінің эстетикалық талғамын көрсетіп қана қоймай, белгілі бір әлеуметтік және рухани мәнге ие болған. Залда ұсынылған бұйымдардың басым бөлігі күмістен жасалған. Қазақ зергерлері күмісті ежелден ерекше қастерлеген. Халық түсінігінде күміс тазалықтың, адалдықтың және қорғаныштың белгісі саналған. Сондықтан қыз-келіншектердің әшекейлерінде бұл металл кеңінен қолданылды. Әсіресе өңіржиек пен алқалардың жасалу тәсілі ерекше қызығушылық тудырады. Зергерлер күмісті ойып, бедерлеп, кей жағдайда асыл тастармен және түрлі-түсті шынылармен әрлеген. Мұндай бұйымдарды жасау үлкен шеберлікті талап еткен. Сондықтан зергерлік өнер қазақ қолөнерінің ең күрделі әрі ең беделді салаларының бірі болып саналған.
Қазақ қоғамында әшекей бұйымдар тек сән үшін тағылмаған. Олардың әрқайсысының өзіндік мәні мен қызметі болған. Мысалы, кейбір жүзіктер мен білезіктер жамандықтан қорғайды деп есептелсе, күмістен жасалған бұйымдардың денсаулыққа пайдалы қасиеті бар деген сенім кең тараған. Ал бойжеткен қыздардың шашына тағылатын шолпы мен шашбау олардың әлеуметтік мәртебесін, жас ерекшелігін білдірген. Залдағы экспонаттар қазақ әйелдерінің өміріндегі маңызды кезеңдерді де көрсетеді. Қыз ұзату, келін түсіру, тұрмысқа шығу секілді салт-дәстүрлерде тағылатын арнайы әшекейлердің үлгілері қойылған. Кейбір бұйымдар ұрпақтан-ұрпаққа мұра ретінде беріліп отырғандықтан, олардың отбасылық құндылығы да жоғары болған.
Орталық зал
Жәңгір хан резиденциясындағы ең кең әрі мазмұны жағынан ең бай экспозициялық кеңістіктердің бірі – орталық зал. Бұл бөлме музейдің өзіндік шежіре залы іспетті. Мұнда келушілер Бөкей Ордасының қалыптасу тарихымен, хан әулетінің тағдырымен және сол дәуірдің маңызды тұлғаларымен таныса алады. Залдың басты ерекшелігі – тарихи портреттер мен көркем туындылардың молдығы. Қабырғаларда Жәңгір ханның, оның отбасы мүшелерінің және Бөкей Ордасының тарихында із қалдырған тұлғалардың бейнелері орналасқан. Портреттер арқылы келушілер сол заманның келбетін ғана емес, дәуірдің рухын да сезіне алады.
Экспозициядағы ерекше назар аударатын дүниелердің бірі — Жәңгір ханның портреті. Ол ханның мемлекеттік қайраткер ретіндегі тұлғасын айшықтай түседі. Сонымен қатар залда Фатима ханымның бейнесі, хан әулетіне қатысты тарихи материалдар және Бөкей Ордасының қоғамдық өмірінен сыр шертетін көркем жұмыстар қойылған.
* Жәңгір хан резиденциясы туралы фоторепортажды арнайы бөлімнен көре аласыздар
