Сингапур: «төрт тіл» формуласы және қоғамдық келісімнің инженериясы

Сингапурдың тіл саясаты сырт көзге «идеал теңдік» сияқты: төрт ресми тіл бар. Конституцияда малай, мандарин, тамил және ағылшын – ресми тілдер, ал ұлттық тіл – малай тілі деп нақты бекітілген. Бірақ күнделікті өмірде, экономика мен мемлекеттік басқаруда ағылшынның жұмыс тілі ретінде басымдығы қалыптасты. Бұл – кездейсоқ құбылыс емес, елдің тәуелсіздік кезеңіндегі «ақылға қонымды таңдау».

Сингапурдың тарихи контексті күрделі болды: этникалық қытайлар – көпшілік, малайлар – аймақтың байырғы халқы ретінде саяси-мәдени салмағы бар, үнді қауымы – урбанизацияланған еңбек нарығында белсенді. Мұндай қоғамда «бір тіл – бір ұлт» қағидасын әкімшілік күшпен жүргізу қауіпті еді. Сондықтан Сингапур тілді қақтығысқа емес, келісімге қызмет ететін құралға айналдырды: заңмен ресми тілдерді тең мойындап, ал практикалық басқаруды ағылшынға сүйеді.

Ең маңызды тетігі – екі тілді білім беру саясаты. Ол негізінен мектеп жүйесі арқылы іске асады: ағылшын – негізгі оқыту тілі, ал әр оқушы «ана тілі» ретінде өз этностық тілін қатар оқиды (қытайға – мандарин, малайға – малай, үндіге – тамил). Бұл саясат Сингапурда 1960-жылдардың ортасынан бері жүйелі түрде жүргізіліп келеді, оның мәнін Ұлттық кітапхана кеңесінің тарихи шолуы да айтады: ағылшын – «жұмыс тілі», ана тілі – мәдени тамыр мен құндылықты бекітетін құрал. 

Басқа этностардың тілі мен мәдениеті қалай қорғалады? Қорғау – «бәрін бірдей қоғамдық кеңістікке тықпалау» арқылы емес, әр тілдің өз доменін айқындау арқылы жасалған: әкімшілік пен бизнес – ағылшынға, этномәдени өмір – ана тілдеріне, ұлттық символикада – малай тіліне ерекше орын. Конституция ұлттық тілді (малайды) бөлек атап көрсетуі – көпұлтты елде «иелік» пен «ортақтықтың» тепе-теңдігін сақтаудың белгісі. 

Халықтың құрметі мен көзқарасы қалай қалыптасты? Сингапур мұны «ұранмен» емес, нәтижемен қалыптастырды: ағылшын арқылы әлемдік экономикаға кіру, ал ана тілдер арқылы мәдени өзек сақталатыны қоғамға түсіндірілді және мектеп күн тәртібіне айналды. Қоғам келісімге үйренді: мемлекеттік тіл дауы қоғамдық тұрақтылыққа қатер төндірмеуі керек деген түсінік орнықты.

Кемел тұсы: тіл туралы нормалар «қағазда қалмай», білім беру мен мемлекеттік қызмет стандарттарына тіреледі.

Әлсіз тұсы: ағылшын үстемдігі күшейген сайын үй ішіндегі ана тілдерінің «өміршеңдігі» кей отбасыларда әлсірей береді – бұл көптілділіктің табиғи тәуекелі.

Швейцария: тілдік федерализм және «аумақтық қағида» тәртібі

Швейцария – көпұлтты мемлекеттің ең тыныш тілдік моделін көрсететін классикалық мысал. Мұнда бір «жалғыз» мемлекеттік тіл жоқ, бірақ мемлекеттік жүйе – мейлінше нақты: Конфедерацияның ресми тілдері – неміс, француз, итальян, ал романш тілі романш тілінде сөйлейтін азаматтармен қатынаста ресми қолданылады. Бұл қағида Швейцария Конституциясының 70-бабында тайға таңба басқандай жазылған. 

Швейцарияның құпиясы – «бәріне бірдей» емес, әр өңірдің тілдік шындығын заңмен мойындау. Конституцияның өзі кантондарға ресми тілдерін белгілеу құқығын береді; яғни тіл саясаты жоғарыдан «бір формаға» салынбайды, төменнен – тарихи қалыптасқан аймақтық құрылымға сүйенеді. 

Тарихы: романш тілі ұзақ уақыт символдық деңгейде ғана тұрды; кейін халықтық референдум арқылы ұлттық тіл ретінде танылды (1938), ал 1990-жылдардан бастап федералдық қатынаста ішінара ресми мәртебеге көтерілді деген деректер ғылыми-анықтамалық еңбектерде кең айтылады. 

Заң қалай «жүріп тұр»? Мұнда «аумақтық қағида» өте мықты: азамат мемлекеттік органмен сөйлескенде сол аймақтың/кантонның ресми тілін қолдануға міндетті, ал мемлекет қызметті сол тілде көрсетеді. Бұл – бір жағынан тәртіп, екінші жағынан жанжалдың алдын алатын шекара: тілдер өз «аймағында» толық қожайын, ал басқа аймаққа барсаң – жергілікті тәртіпке бейімделесің.

Басқа этностардың тілі мен мәдениеті: Швейцария «аз тілдерді» заңдық тұрғыда демеудің де үлгісін ұсынды. Федералдық деңгейде ұлттық тілдер мен тілдік қауымдастықтар арасындағы түсіністікті қолдауға арналған арнайы заң бар. Онда көптілділікті нығайту, итальян мен романшты қолдау тәрізді мақсаттар бекітілген.

Қоғам көзқарасы: тіл – саяси құралдан гөрі, мемлекеттіліктің келісім формасы. Елдің бірлігі «бір тілмен» емес, ортақ институттармен, құқықтық мәдениетпен ұсталады. Швейцарияның ресми түсіндірмелік материалдарында да көптілділік елдің болмысы әрі заңмен бекіген іргетас ретінде сипатталады. 

Кемел тұсы: тіл дауы емес, тіл тәртібі қалыптасқан; шешімнің кілті – федерализм мен аумақтық қағида.

Әлсіз тұсы: ішкі көші-қон артқанда (бір кантоннан екіншісіне қоныс ауысқанда) тілдік бейімделу қысымы пайда болуы мүмкін; бірақ бұл қысымды жүйе «тәртіп» арқылы жұмсартады.

Канада: қос тілділік – бірлік құралы, ал Квебек – француз тілін қорғаудың «қатаң мектебі»

Канада – көпұлтты ел ғана емес, тарихи тұрғыдан екі ірі отарлық мұраның тоғысы: ағылшын мен француз дәстүрлері. Федералдық деңгейде Ресми тілдер туралы заң елдің екі ресми тілге (ағылшын және француз) негізделгенін бекітіп, мемлекеттік қызметтер мен институттарда екітілділікті талап етеді. Бұл заңның тарихы мен кезеңдері Канаданың ресми тілдер жөніндегі комиссары кеңсесінің материалдарында жүйелі түрде берілген, соның ішінде 2023 жылы Bill C-13 (Bill C-13 – Канаданың Ресми тілдер туралы заңын жаңғыртқан заң) қабылданып, заң жаңғыртылғаны көрсетіледі. 

Канаданың ішкі тепе-теңдігін түсіну үшін бір нәрсені анық айту керек: федералдық Канададағы «екі тілділік» пен Квебектегі «француз тілінің басымдығы» – бір саясаттың екі қыры. Федералдық деңгейде азамат қай өңірде жүрсе де мемлекеттік қызметтің екі тілде қолжетімді болуын күтеді. Ал Квебек үшін француз тілі – демографиялық қысым жағдайында «қорғаныс тетігі»: Солтүстік Америкада ағылшын теңізінде отырған француз аралы өзін заңмен сақтайды.

Сондықтан Квебек француз тілін “ресми әрі ортақ тіл” ретінде нақтылайтын құқықтық реформаларды жүргізіп келеді. 2022 жылы қабылданып, 1 маусымда мақұлданған Bill 96 дәл осы бағытты күшейтті: «Квебектің жалғыз ресми тілі – француз тілі» екенін айқындап, французды қоғамдық өмірдің негізгі нормасына айналдыруды көздейді. 

Басқа этностар тілі қалай қорғалады? Канада өзін мультикультурализм үлгісі ретінде көрсетеді, бірақ тіл мәселесінде қорғаныс пен интеграция қатар жүреді. Квебекте ағылшын қауымы үшін белгілі бір құқықтық кепілдіктер сақталғанымен, қоғамдық кеңістікте (бизнес, қызмет көрсету, еңбек қатынастары) француз тіліне талап күшейеді. Мұны кейбіреулер «қысым» десе, енді біреулер «тілді сақтаудың амалы» дейді. Қалай болғанда да, Квебек тәжірибесі – көпұлтты қоғамда мемлекеттік (немесе аймақтық) тілге нақты талап қоймай, оны сақтап қалу қиын екенін көрсететін мысал.

Қоғам көзқарасы қалай қалыптасты? Канадалық модельдің ерекшелігі: тіл жөніндегі тартысты заңнан бөлек **институттар** ұстап тұр – ресми тілдер комиссары, федералдық стандарттар, құқықтық мәдениет, сот тәжірибелері. Заңға түзетулер енгізіліп отыруы да қоғамдағы тілдік «температураның» өзгерісіне жауап: цифрлық ортада ағылшын ықпалының күшеюі, француздың қоғамдық кеңістіктегі үлесін азайтпау мәселесі ресми баяндамаларда ашық айтылады. 

Кемел тұсы: федералдық деңгейде тілдік құқықтардың институционалдануы.

Әлсіз тұсы: аймақтық дисбаланс; «екітілділік» қағазда тең болғанымен, демография мен нарық тілдерді тең ұстамайды – сондықтан Квебек «қатаң» режимге баруға мәжбүр.

Израиль: ивриттің қайта жаңғыруы және тілдің саяси символға айналуы

Израильдің тіл тарихы – әлемдегі ең тосын құбылыстардың бірі: ғасырлар бойы негізінен діни-мәтіндік қолданыста болған иврит ХХ ғасырда қайта тіріліп, толыққанды мемлекеттік тілге айналды. Қазіргі құқықтық кеңістікте 2018 жылы қабылданған Негізгі заңда иврит – мемлекеттің тілі, ал араб тілі – “ерекше мәртебеге” ие деп жазылған; әрі бұл норма араб тілінің бұрынғы практикалық қолданысына нұқсан келтірмеуі керектігі де көрсетіледі. 

Бұл – көпұлтты қоғамдағы ең күрделі түйіндердің бірі: тіл – жай ғана коммуникация емес, мемлекеттің өзін-өзі анықтауының белгісі. Израильде иврит – ұлттық бірегейлік өзегі, бірақ араб тілді азаматтар үшін тіл – азаматтық теңдік пен мәдени көрінудің шарты. Сондықтан заңдық формула «иврит – мемлекеттік», «араб – арнайы мәртебелі» болып бекітілді. 

Басқа этностардың тілі мен мәдениеті: араб тілі бірқатар салаларда қолданылып келеді, бірақ құқықтық мәртебе төңірегіндегі қоғамдық пікірталас өте қызу болғаны – халықаралық сараптамаларда да айтылды. 

Кемел тұсы: ивриттің тірі мемлекеттік тілге айналуы – тілдік жоспарлау тарихындағы ең ірі кейстердің бірі.

Әлсіз тұсы: тіл саясатының тым символдануы азаматтық теңдік жайлы сезімтал пікірталасты күшейтеді; бұл жерде құқықтық тепе-теңдіктің өзі қоғамдағы сеніммен бірге жүрмесе, заң жалғыз қалады.

Ортақ сабақ: тіл туралы заңның «жүретін» және «жүрмейтін» жері

Жоғарыдағы елдерді салыстырсақ, бір қарапайым қорытынды шығады: тіл туралы заң – декларация емес, қоғамдық кеңістікті ұйымдастыру құралы. Оның жұмыс істеуі үшін төрт тірек керек.

1) Домендерді нақты бөлу.

Сингапур ағылшынды – жұмыс тілі, ана тілдерін – мәдени тірек ретінде орнықтырды. 

Швейцария аумақтық қағидамен әр тілдің «өз жерін» бекітті. 

Квебек француз тілін қоғамдық өмірдің базалық нормасына айналдыруға тырысады. 

2) Білім беру – негізгі механизм.

Тілдің тағдыры сыныптан басталады. Сингапурдағы ек ітілді білім беру осыны дәлелдейді.

3) Институтсыз заң әлсіз.

Канададағы ресми тілдер комиссары, федералдық стандарттар, заңның кезең-кезең жаңғыртылуы – «институттанған құрметтің» мысалы. 

4) Қоғамдық құрметті қалыптастыру – мәжбүрлеумен емес, әділетпен.

Швейцарияда тіл дауының аз болуы – тілдің әділетті ұйымдастырылғанынан. 

Израильде пікірталастың қаттылығы – тілдің тек мәдени емес, саяси-азаматтық мәнге ие болуынан. 

Қазақстан үшін ой: «мемлекеттік тіл» – заңдағы мәртебе ғана емес, күнделікті тәртіп

Халықаралық ана тілі күні бізге бір нәрсені еске салады: ана тілін мемлекеттік тіл ретінде ұстап тұру – жалаң ұран емес, ұдайы жүргізілетін саясат. Мәселе «өзге тілдерді шектеу» мен «бәрін еркін қоя беру» арасындағы тартыс емес. Мәселе – ортақ қоғамдық кеңістіктің тілін әділетті қалыптастыру, ал сонымен бірге этностардың тілдік-мәдени құқықтарын даңғазаға айналдырмай, нақты тетіктермен қорғау.

Сингапурдың прагматизмі, Швейцарияның федерализмі, Канаданың институционалдық теңгерімі, Израильдің ұлттық тіл арқылы қайта түлеуі – бәрі бір-ақ нәрсені айтады: тіл туралы заңның кемел тұсы – оның орындалу мәдениетін қалыптастыруында. Заң құрметті тудырса – тіл өмір сүреді. Құрмет тумаса – ең әдемі баптардың өзі қағаз күйінде қалады.

Егер қаласаңыз, осы мақаланы «Қазақстан тарихы» порталына** дәл үйлестіріп, кіріспесін тарихиландырып (қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе жолы, ХХ ғасырдағы тіл саясатының сабақтары), соңын Қазақстанға арналған нақты салыстырмалы тұжырымдармен (білім, мемлекеттік қызмет, медиа, бизнес домені бойынша) толықтырып, көлемін ұлғайтып қайта өңдеп бере аламын.