«Ең көне карта» деген тіркес алғаш естігенде бәріне түсінікті сияқты көрінеді. Алайда ғылыми тұрғыдан алғанда, бұл ұғым бір ғана мағынамен шектелмейді. Біз бүгін карта дегенде масштабпен өлшенген, координаттары нақты, географиялық дәлдігі тексерілген сызбаны елестетеміз. Ал көне дәуір үшін карта ең алдымен кеңістікті түсіндіру мен белгілеудің тәсілі болды. Ежелгі адамдар жасаған карталардың бір бөлігі нақты қоныстың немесе шаруашылық аймақтың жоспарын көрсетуге арналды. Қала қабырғасы қай тұста орналасқан, канал қай бағытта өтеді, егістік пен қақпа арасы қанша қашықтықта деген сияқты мәліметтер күнделікті тіршілік үшін аса маңызды еді. Бұл – картаның ең прагматикалық, практикалық қызметі. Кейінгі үлгілердің бірқатары жер бедерін, жол бағыттарын, кен орындарын немесе табиғи бағдарларды бейнелеуге тырысты. Мұндай карталар саяхат пен өндіріс үшін қажет болды. Ал үшінші бір топ мүлде басқа сипатқа ие. Олар нақты географиялық дәлдікке емес, дүниетанымға сүйенді. Мұнда әлем белгілі бір орталықтан басталып, шекарасы мифологиялық немесе символдық сипатта көрсетілді. Сондықтан «әлемдегі ең көне карта» деген ұғым әр дереккөзде әрқалай түсіндіріледі. 

Картография тарихы туралы сөз қозғалғанда, ең көп талқыланатын нысандардың бірі – Түркия аумағындағы неолит дәуіріне жататын Чаталһүйүк қонысынан табылған қабырға суреті. Археологтар оны шамамен б.з.д. 6600 жылдарға жатқызады. ХХ ғасырдың екінші жартысында бұл бейне бірқатар зерттеушілер тарапынан «әлемдегі ең көне карта» ретінде ұсынылды. Негізгі уәж – суретте төртбұрышты құрылымдар тығыз орналасқан қоныс көрінісін еске салады, ал оның үстінде екі шыңы бар жанартауға ұқсас бейне салынған. Кейбір ғалымдар мұны Чаталһүйүк тұрғындарының қонысты жоғарыдан елестетуі және жақын маңдағы Хасан Дагы жанартауының атқылауын бейнелеуі деп түсіндірді. Алайда бұл интерпретация біржақты қабылданған жоқ. Кейінгі зерттеулер суреттің композициясы нақты жоспарға тән жүйелілік көрсетпейтінін, ал «жанартау» деп түсіндірілген бейненің басқа символдық немесе сәндік сипатта болуы мүмкін екенін алға тартты. Кейбір археологтар оны леопард терісінің өрнегіне ұқсас абстрактілі мотив деп санайды. Яғни, суретті карта деп қабылдау белгілі бір теорияға негізделген болжам ғана. Сол себепті де қазіргі таңда бұл жәдігерді «ең көне карта» деп кесіп айтуға толық негіз жоқ. 

Көне картографияның ғылыми тұрғыда нақтырақ танылған үлгілерінің бірі – Месопотамиядағы Ниппур қаласына қатысты саз тақташадағы жоспар. Зерттеушілер бұл жәдігерді шамамен б.з.д. XV ғасырға жатқызады. Тақташада қала аумағы мен оның айналасындағы канал жүйелері, егістік алқаптары және елді мекендер белгіленген. Бейнелеу тәсілі қазіргі картадағыдай масштабпен өлшенбесе де, кеңістікті жүйелі түрде ұйымдастыру ниеті айқын байқалады. Ниппур жоспарының ерекшелігі – оның символдық емес, практикалық сипатында. Бұл сызба дүниенің құрылымын түсіндіру үшін емес, нақты шаруашылық міндеттерді реттеу үшін жасалған. Су арналарының бағыты, егістік жерлердің орналасуы, қоныстардың өзара байланысы – мұның бәрі ирригациялық жүйеге тәуелді Месопотамия өркениеті үшін өмірлік маңызға ие болды. Сондықтан Ниппур тақташасы ерте картографияның шынайы қызметін айқындайды. Яғни карта – билік пен шаруашылықты басқарудың құралы. Ол кеңістікті абстрактілі ойлау емес, күнделікті тіршілік қажеттілігі арқылы реттеудің мысалы. 

Көне картография тарихында ғылыми ортада кеңінен мойындалған әрі жақсы зерттелген жәдігерлердің бірі – Ежелгі Мысырдан жеткен Турин папирус картасы. Зерттеушілер оны шамамен б.з.д. 1150 жылдарға, Рамсес IV билік еткен кезеңге жатқызады. Қазіргі таңда бұл папирус Италиядағы Турин музейінде сақтаулы. Карта Мысырдың шығысындағы Вади-Хаммамат аймағына ұйымдастырылған экспедициямен байланысты жасалған деп есептеледі. Бұл өңір ежелгі дәуірде тас пен кен өндіру орталығы ретінде маңызды болған. Папируста таулы бедер, аңғарлар, жол бағыттары және пайдалы қазба көздері шартты белгілер арқылы көрсетілген. Ерекшелігі – жер бедерінің түс арқылы бөлінуі. Картада әртүрлі тау жыныстары түрлі реңкпен белгіленгені байқалады. Бұл оны тек географиялық емес, белгілі бір деңгейде геологиялық мазмұнға ие құжат ретінде де қарастыруға мүмкіндік береді. Турин папирусының тарихи маңызы бірнеше қырынан бағаланады. Біріншіден, ол нақты аумақты топографиялық тұрғыда бейнелейді, яғни карта тек символдық емес, кеңістікті түсіндірудің практикалық құралы болған. Екіншіден, онда кен орындары мен бағыттар анық көрсетіліп, экспедицияның ұйымдастырылуына қызмет еткен. Үшіншіден, бұл – бүгінгі күнге дейін сақталған ең көне «жұмыс карталарының» бірі.

Егер мәселе нақты аумақтың жоспары емес, тұтас дүниенің бейнесі туралы болса, онда зерттеушілер жиі атайтын жәдігер – Вавилоннан табылған саз тақташа, ғылымда Imago Mundi («Әлем бейнесі») деп белгілі. Ол шамамен б.з.д. VIII–VI ғасырларға жатады және қазіргі таңда Британ музейінің қорында сақтаулы. Бұл тақташадағы әлем бейнесі географиялық дәлдіктен гөрі, дүниетанымдық құрылымға негізделген. Әлем дөңгелек диск ретінде көрсетіліп, оның айналасын шеңбер тәрізді су айдыны қоршап жатыр. Көне мәтінде бұл су «Ащы өзен» деп аталады. Дискінің ішінде белгілі қалалар мен өңірлер шартты түрде белгіленген, ал орталыққа Евфрат өзені мен Вавилон қаласы орналастырылған.  Тақташаның төменгі бөлігінде сына жазумен қысқаша мәтін берілген. Онда кейбір алыс аймақтар, мифтік сипаттағы жерлер аталады. Диск шегінен тыс үшбұрыш тәрізді аймақтар белгіленгені байқалады. Олар «алыс өлкелер» ретінде түсіндіріліп, нақты география мен аңыздық кеңістік аралас берілген.

Қазақстан аумағымен тарихи тұрғыда тікелей байланысты ең маңызды картографиялық деректердің бірі – XI ғасырдағы ғалым Махмұд Қашқаридың Dīwān Lughāt al-Turk еңбегінде берілген әлем картасы. Бұл еңбек 1072–1074 жылдары Бағдатта жазылған. Бүгінге дейін жеткен қолжазба нұсқасы XIII ғасырға жатады. Қашқари картасы дөңгелек пішінде жасалған және онда түркі тайпалары мекендеген аймақтар жүйеленіп көрсетілген. Картада оғыздар, қыпшақтар, қарлұқтар, қырғыздар және басқа да тайпалардың орналасу кеңістігі белгіленеді. Географиялық атаулар ішінде Жетісу өңірі, Сырдария маңы, қыпшақ даласы сияқты бүгінгі Қазақстан территориясымен тарихи сабақтас аймақтар бар. Бұл дерек XI ғасырда түркі тайпаларының қоныстану аймағын нақты атаулар арқылы сипаттаған маңызды жазба куәлік болып саналады. Әрине, карта қазіргі ғылыми картография талаптарына сай жасалмаған. Себебі масштабтық дәлдік, координаттық жүйе жоқ, бағыттар шартты түрде берілген. Соған қарамастан, ол кездегі кеңістік туралы түсінікті жүйелеу әрекеті айқын көрінеді. Қашқари тек тілдік материал жинап қана қоймай, түркі дүниесінің географиялық таралуын да бір схемаға түсірген.